{"id":8458,"date":"2018-04-02T12:56:55","date_gmt":"2018-04-02T08:56:55","guid":{"rendered":"http:\/\/mediazona.az\/?p=8458"},"modified":"2018-04-02T13:02:44","modified_gmt":"2018-04-02T09:02:44","slug":"az%c9%99rbaycan-xalq-cumhuriyy%c9%99ti-s%c9%99rqd%c9%99-ilk-demokratik-respublika","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mediazona.az\/?p=8458","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti &#8211; \u015e\u0259rqd\u0259 ilk demokratik respublika"},"content":{"rendered":"<p>1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131na b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259lam\u0259tdar hadis\u0259 kimi \u0259b\u0259di daxil olmu\u015fdur. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, h\u0259min tarix \u00f6lk\u0259mizd\u0259 Respublika g\u00fcn\u00fc kimi t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 qeyd edilir.<\/p>\n<p>Xat\u0131rladaq ki, Az\u0259rbaycan Xa\u0131q Cumhuriyy\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 el\u0259 d\u0259 asan ba\u015fa g\u0259lm\u0259yib, m\u00fcr\u0259kk\u0259b siyasi \u015f\u0259raiyd\u0259 xalq\u0131n m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259ri v\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131lar\u0131 \u015e\u0259rq al\u0259minin ilk demokratik cumhuriyy\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131na nail oldular. M\u0259lum oldu\u011fu kimi 1917-ci ilin fevral\u0131nda Rusiyada monarxiya rejimi devrildi. Hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisin\u0259 se\u00e7kil\u0259r ke\u00e7irdi.<\/p>\n<p>Lakin M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t uzun m\u00fcdd\u0259t hakimiyy\u0259td\u0259 qala bilm\u0259di. 1917-ci ilin oktyabr\u0131nda hakimiyy\u0259t \u00e7evrili\u015fi ba\u015f verdi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 C\u0259nubi Qafqazdan M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisin\u0259 se\u00e7il\u0259n deputatlar Rusiyaya ged\u0259 bilm\u0259dil\u0259r. Onlar 1918-ci il fevral\u0131n 14-d\u0259 Tiflisd\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n ali hakimiyy\u0259t orqan\u0131 olan Zaqafqaziya Seymini-Zaqafqaziya parlamentini yaratd\u0131lar. Seymd\u0259 M\u00fcs\u0259lman Fraksiyas\u0131n\u0131n M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisin\u0259 se\u00e7kil\u0259r zaman\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n, habel\u0259 b\u00fct\u00fcn C\u0259nubi Qafqaz\u0131n bir milyondan \u00e7ox t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman se\u00e7icisinin s\u0259sini qazanm\u0131\u015f 44 deputat t\u0259msil edirdi. M\u00fcs\u0259lman fraksiyas\u0131 v\u0259 ya m\u00fcs\u0259lman \u015furas\u0131, \u0259slind\u0259, Zaqafqaziya m\u00fcs\u0259lman parlamenti funksiyas\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirirdi.<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259t dumalar\u0131nda oldu\u011fu kimi, Zaqafqaziya Seyminin d\u0259 \u0259n ard\u0131c\u0131l \u00fczvl\u0259ri Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri idil\u0259r. M\u0259hz onlar\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 1918-ci il aprelin 9-da Zaqafqaziya Seymi Zaqafqaziyan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdi v\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Zaqafqaziya C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131. Lakin k\u0259skin milli m\u0259nafe ziddiyy\u0259tl\u0259ri Zaqafqaziya Seyminin v\u0259 Zaqafqaziya C\u00fcmhuriyy\u0259tinin konkret add\u0131mlar atmas\u0131na imkan verm\u0259di. N\u0259tic\u0259d\u0259 1918-ci il may\u0131n 25-d\u0259 g\u00fcrc\u00fc n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r Seymd\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131lar v\u0259 may\u0131n 26-da G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdil\u0259r.<\/p>\n<p>1918-ci il may\u0131n 27-d\u0259 M\u00fcs\u0259lman Fraksiyas\u0131n\u0131n, y\u0259ni Zaqafqaziya m\u00fcs\u0259lman \u015furas\u0131n\u0131n (Zaqafqaziya m\u00fcs\u0259lman parlamentinin) \u00fczvl\u0259ri d\u0259 ayr\u0131ca iclas ke\u00e7irdil\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldil\u0259r. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Zaqafqaziya m\u00fcs\u0259lman \u015furas\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131, daha do\u011frusu, Az\u0259rbaycan Parlamenti elan etdi. Bununla, \u0259slind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n tarixind\u0259 ilk parlament yarand\u0131 v\u0259 ilk parlamentli respublikan\u0131n b\u00fcn\u00f6vr\u0259si qoyuldu. H\u0259min iclasda Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n r\u0259yas\u0259t hey\u0259ti v\u0259 s\u0259dri se\u00e7ildi. M. R\u0259sulzad\u0259 Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri oldu.<\/p>\n<p>May\u0131n 28-d\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayevin s\u0259drliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n tarixi iclas\u0131 ke\u00e7irildi. \u0130clasda i\u015ftirak ed\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayev (s\u0259dr), Mustafa Mahmudov (katib), F\u0259t\u0259li xan Xoyski, X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov, N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli, Mir Hiday\u0259t Seyidov, N\u0259riman b\u0259y N\u0259rimanb\u0259yov, Heyb\u0259t Qulu M\u0259mm\u0259db\u0259yov, Mehdi b\u0259y Hacinski, \u018fli \u018fsk\u0259r b\u0259y Mahmudb\u0259yov, Asian b\u0259y Qarda\u015fov, Sultan M\u0259cid Q\u0259nizad\u0259, \u018fkb\u0259r A\u011fa \u015eeyx\u00fclislamov, Mehdi b\u0259y Hac\u0131babab\u0259yov, M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov, Xudadat b\u0259y M\u0259lik-Aslanov, R\u0259him b\u0259y V\u0259kilov, H\u0259mid b\u0259y \u015eahtaxtinski, Firudun b\u0259y K\u00f6\u00e7\u0259rlinski, Camo b\u0259y Hac\u0131nski, \u015e\u0259fi b\u0259y R\u00fcst\u0259mb\u0259yov, Xosrov Pa\u015fa b\u0259y Sultanov, C\u0259f\u0259r Axundov, M\u0259h\u0259mm\u0259d M\u0259h\u0259rr\u0259mov, Cavad M\u0259lik-Yeqanov v\u0259 Hac\u0131 Molla S\u0259lim Axundzad\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0130ST\u0130QLAL B\u018fYANNAM\u018fS\u0130N\u0130 q\u0259bul etdil\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n \u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259sind\u0259 deyilirdi: &#8220;Bu g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131 hakimiyy\u0259t haqq\u0131na malik oldu\u011fu kimi, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Zaqafqaziyan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n Az\u0259rbaycan da tam h\u00fcquqlu m\u00fcst\u0259qil bir d\u00f6vl\u0259tdir. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin idar\u0259 formas\u0131 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tidir. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259rl\u0259, x\u00fcsusil\u0259 qon\u015fu oldu\u011fu mill\u0259tl\u0259r v\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 mehriban m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r yaratmaq \u0259zmind\u0259dir. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti milliyy\u0259tind\u0259n, m\u0259zh\u0259bind\u0259n, sinfind\u0259n, silkind\u0259n v\u0259 cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na siyasi h\u00fcquqlar v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q h\u00fcququ t\u0259min edir. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u00f6z \u0259razisi daxilind\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259rin s\u0259rb\u0259st inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f imkanlar yarad\u0131r. M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisi toplanana q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n ba\u015f\u0131nda xalq\u0131n se\u00e7diyi Milli \u015eura v\u0259 Milli \u015eura qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131yan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t durur&#8221;.<\/p>\n<p>\u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259si b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131nda, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rqd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq Az\u0259rbaycanda \u0259n demokratik respublika idar\u0259 \u00fcsulunun &#8211; parlamentli respublikan\u0131n yarad\u0131laca\u011f\u0131ndan x\u0259b\u0259r verirdi. Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 h\u0259min iclas\u0131nda, eyni zamanda, bit\u0259r\u0259f F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ilk M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin t\u0259rkibini d\u0259 t\u0259sdiq etdi. \u0130lk M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t bu t\u0259rkibd\u0259 idi: F\u0259t\u0259li xan Xoyski &#8211; Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259 daxili i\u015fl\u0259r naziri; Xosrov Pa\u015fa b\u0259y Sultanov &#8211; h\u0259rbi nazir; M\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski &#8211; xarici i\u015fl\u0259r naziri; N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli &#8211; maliyy\u0259 naziri v\u0259 xalq maarifi naziri; X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov &#8211; \u0259dliyy\u0259 naziri; M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov &#8211; ticar\u0259t v\u0259 s\u0259naye naziri; \u018fkb\u0259r A\u011fa \u015eeyx\u00fclislamov &#8211; \u0259kin\u00e7ilik naziri v\u0259 \u0259m\u0259k naziri; Xudadat b\u0259y M\u0259lik- Aslanov &#8211; yollar naziri v\u0259 po\u00e7t-teleqraf naziri; Camo b\u0259y Hac\u0131nski &#8211; d\u00f6vl\u0259t n\u0259zar\u0259t\u00e7isi.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin gedi\u015find\u0259 v\u0259 Romanovlar m\u00fctl\u0259qiyy\u0259tinin devrilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranm\u0131\u015f \u00e7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259b bir tarixi \u015f\u0259raitd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal torpaqlar\u0131nda d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rimiz yenid\u0259n, \u00f6z\u00fc d\u0259 bu d\u0259f\u0259 parlamentli respublika formas\u0131nda dir\u00e7\u0259ldi. Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n h\u0259rbi m\u00fcdaxil\u0259si v\u0259 XI Q\u0131z\u0131l Ordu hiss\u0259l\u0259rinin qanl\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycan yenid\u0259n Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131lsa da, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti xalq\u0131m\u0131z\u0131n azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131 tarixind\u0259 d\u0259rin iz qoydu. C\u0259mi 23 ay ya\u015famas\u0131na baxmayaraq Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti s\u00fcbut etdi ki, \u0259n q\u0259ddar m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 v\u0259 repressiya rejiml\u0259ri bel\u0259, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n azadl\u0131q ideallar\u0131n\u0131 v\u0259 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini m\u0259hv etm\u0259y\u0259 qadir deyildir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131na b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259lam\u0259tdar hadis\u0259 kimi \u0259b\u0259di daxil olmu\u015fdur. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, h\u0259min tarix \u00f6lk\u0259mizd\u0259 Respublika g\u00fcn\u00fc kimi t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":8461,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6,25,24,4,1],"tags":[],"class_list":["post-8458","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dunya","category-gundm","category-manset","category-siyast","category-xbr-xtti"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8458","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8458"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8458\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8460,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8458\/revisions\/8460"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/8461"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8458"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8458"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8458"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}