{"id":27848,"date":"2025-07-09T16:30:11","date_gmt":"2025-07-09T12:30:11","guid":{"rendered":"https:\/\/mediazona.az\/?p=27848"},"modified":"2025-07-09T16:30:11","modified_gmt":"2025-07-09T12:30:11","slug":"turk-etnonimi-v%c9%99-tor%c9%99l%c9%99ri-yunus-oguz-yazir-8","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mediazona.az\/?p=27848","title":{"rendered":"\u201cT\u00fcrk\u201d etnonimi v\u0259 t\u00f6r\u0259l\u0259ri &#8211; YUNUS O\u011eUZ yaz\u0131r"},"content":{"rendered":"<p>\u018fvv\u0259lini\u00a0 buradan\u00a0 oxuya\u00a0 bil\u0259rsiniz:\u00a0 https:\/\/mediazona.az\/?p=27835<\/p>\n<p><strong>Tutibik\u0259 xatun<\/strong><\/p>\n<p>Usmiyevl\u0259r n\u0259slind\u0259n olan Tutibik\u0259 xatun Quba xan\u0131 F\u0259t\u0259li xan\u0131n h\u0259yat yolda\u015f\u0131 v\u0259 D\u0259rb\u0259ndin hakimi idi. Onun haqq\u0131nda \u00e7ox az m\u0259lumat var. Bu da bir daha onu g\u00f6st\u0259rir ki, islamiyy\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 qad\u0131nlar\u0131n hakim olmas\u0131na v\u0259 orduya r\u0259hb\u0259rlik etm\u0259sin\u0259 he\u00e7 d\u0259 yax\u015f\u0131 baxm\u0131rd\u0131lar. B\u00fct\u00fcn bunlarla yana\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n D\u0259rb\u0259nd\u0259 h\u00fccum ed\u0259nd\u0259 v\u0259 \u0259rinin \u00f6l\u00fcm x\u0259b\u0259ri \u015fayi\u0259si yay\u0131landa Tutibik\u0259 buna inanmad\u0131 v\u0259 doqquz ay m\u00fchasir\u0259d\u0259 qalan \u015f\u0259h\u0259ri qorudu. O 1786-c\u0131 ild\u0259 v\u0259fat edib.<\/p>\n<div class=\"AdviadNativeVideo\"><\/div>\n<p>***<\/p>\n<p>Avropada yay\u0131lan r\u0259yl\u0259r\u0259 baxmayaraq, orta \u0259srl\u0259rd\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda qad\u0131n\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti he\u00e7 d\u0259 h\u00fcquqsuz v\u0259 qul kimi deyildi. Bunu Jan-Pol Ru yaz\u0131r. Q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 islamaq\u0259d\u0259rki d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 ail\u0259daxili m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 qad\u0131nlar b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu idil\u0259r, \u015f\u0259xsi azadl\u0131qlar\u0131 vard\u0131, ictimai i\u015fl\u0259rd\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edirdil\u0259r. Ziya G\u00f6yalp\u0131n t\u0259dqiqatlar\u0131na g\u00f6r\u0259, q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus feminizm m\u00f6vcud idi.<\/p>\n<p>&#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; dastan\u0131nda (VII-XI \u0259srl\u0259r) oxuyuruq:<\/p>\n<p>&#8220;&#8221;Qan Tural\u0131 atas\u0131na deyir: &#8220;Ey \u0259ziz atam, \u0259g\u0259r m\u0259n\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcrs\u0259ns\u0259 evl\u0259nim, bil ki, m\u0259n\u0259 hans\u0131 q\u0131z laz\u0131md\u0131r&#8230; m\u0259n yerimd\u0259n durmam\u0131\u015f, o dursun, at\u0131m y\u0259h\u0259rl\u0259nm\u0259mi\u015f, o at\u0131n\u0131 art\u0131q \u00e7aps\u0131n. M\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259n torpa\u011f\u0131na aya\u011f\u0131m\u0131 basmam\u0131\u015f, o orada olsun, m\u0259n\u0259 onlar\u0131n k\u0259silmi\u015f ba\u015flar\u0131n\u0131 g\u0259tirsin. H\u0259, \u0259ziz atam, bel\u0259sini ist\u0259yir\u0259m&#8230; Yoxsa m\u0259n\u0259 el\u0259 q\u0131z m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u0259c\u0259ks\u0259n ki, m\u0259n d\u0259 imtina ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259m, sonra ikimiz d\u0259 \u00e7\u00fcr\u00fcy\u0259c\u0259yik&#8230; &#8220;Qan Tural\u0131 kiprikl\u0259rini qald\u0131r\u0131b g\u00f6zalt\u0131 q\u0131za baxd\u0131. G\u00f6r\u00fcr ki, o at \u00fcst\u00fcnd\u0259dir, n\u0259inki at, h\u0259tta \u00f6z\u00fc d\u0259 zireh\u0259 b\u00fcr\u00fcn\u00fcb, belind\u0259 q\u0131l\u0131nc, \u0259lind\u0259 d\u0259 niz\u0259&#8221;&#8230; n\u0259 ist\u0259yirdi, o da h\u0259yata ke\u00e7di.&#8221;<\/p>\n<p>&#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;da onu da oxuyuruq ki, qad\u0131nlar t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 \u0259la at \u00e7ap\u0131r, d\u00f6vr\u00fcn b\u00fct\u00fcn silahlar\u0131ndan ustal\u0131qla istifad\u0259 edirdil\u0259r. H\u0259tta tarixd\u0259 b\u0259hs edil\u0259n amazonkalardan he\u00e7 d\u0259 geri qalm\u0131rd\u0131lar. Dastanda Burla xatunu, Selcan xatunu yada sal\u0131n. Onlar nec\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r, vuru\u015furlar, d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri nec\u0259 m\u0259\u011flub edirl\u0259r.<\/p>\n<p>Beyr\u0259yin Banu\u00e7i\u00e7\u0259yini d\u0259 unutmay\u0131n.<\/p>\n<p>Firdovsi &#8220;\u015eahnam\u0259&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r ki, turan qad\u0131nlar\u0131 \u00f6z q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar\u0131 il\u0259 ad qazan\u0131blar.<\/p>\n<p>Bu \u0259s\u0259rd\u0259 T\u0259hmin\u0259, h\u0259tta \u00f6z \u0259rini \u00fcst\u0259l\u0259y\u0259 bilir v\u0259 &#8220;s\u00fcvari&#8221; ad\u0131na sahib olur.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 yol k\u0259s\u0259n \u018fr\u0259bz\u0259ngiy\u0259 bir n\u0259z\u0259r yetirin, he\u00e7 kim onu \u00fcst\u0259l\u0259y\u0259 bilmir.<\/p>\n<p>T\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131n\u0131n qon\u015fulu\u011funda ya\u015fayanlar\u0131n, m\u0259s\u0259l\u0259n, \u00e7inli qad\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti is\u0259 tamam ba\u015fqa idi. Q\u0259dim \u00e7in yaz\u0131lar\u0131n\u0131n birind\u0259 ail\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 ataya m\u00fcraci\u0259tl\u0259 deyilir: &#8220;Q\u0131z\u0131n be\u015f-alt\u0131 ya\u015f\u0131 olanda b\u00fct\u00fcn g\u00fcn\u00fc evd\u0259 olmal\u0131d\u0131r, qa\u00e7ma\u011fa v\u0259 oynama\u011fa icaz\u0259 verm\u0259yin. Yeddi-s\u0259kkiz ya\u015f\u0131nda ev i\u015fl\u0259rini \u00f6yr\u0259din; yer s\u00fcp\u00fcrm\u0259k, qazan t\u0259mizl\u0259m\u0259k, qab yumaq, toxumaq. On ya\u015f\u0131 olanda evd\u0259n \u00e7\u0131xma\u011f\u0131 v\u0259 ail\u0259nin o\u011flanlar\u0131 il\u0259 oynama\u011f\u0131 qada\u011fan edin. \u018fg\u0259r ev\u0259 qonaq g\u0259l\u0259rs\u0259, o he\u00e7 kimin g\u00f6z\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259sin. \u018fg\u0259r bu qonaq qohumlardand\u0131sa g\u0259lib h\u00f6rm\u0259tl\u0259 salamla\u015fmal\u0131 v\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>Ona \u00e7ox dan\u0131\u015fma\u011fa v\u0259 ucadan g\u00fclm\u0259y\u0259 icaz\u0259 verm\u0259yin, qohumlar\u0131 evind\u0259 ya\u015famaq yasaqd\u0131r&#8230;<\/p>\n<p>Valideynl\u0259r q\u0131zlar\u0131na tabe olma\u011f\u0131n \u00fc\u00e7 qaydas\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259tm\u0259lidir: evd\u0259 atas\u0131na tabe olmal\u0131, \u0259r\u0259 ged\u0259nd\u0259 \u0259rinin, dul qalanda is\u0259 o\u011flunun \u0259mrl\u0259ril\u0259 oturub durmal\u0131d\u0131r.&#8221;<\/p>\n<p>Bel\u0259c\u0259 konfus \u0259xlaq\u0131 il\u0259 t\u0259rbiy\u0259 olunmal\u0131d\u0131r. \u018fg\u0259r q\u0131z, yaxud qad\u0131n atas\u0131na v\u0259 ya \u0259rin\u0259 qulaq asm\u0131rd\u0131sa, \u00f6l\u00fcm\u0259 m\u0259hkum olunurdu, \u00f6z\u00fc d\u0259 bo\u011fularaq.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259r Umay (ilah\u0259) anan\u0131 (humay) \u00e7ox sevir v\u0259 sitayi\u015f edirdil\u0259r, \u00e7\u00fcnki, o analar\u0131n, k\u00f6rp\u0259l\u0259rin v\u0259 balaca u\u015faqlar\u0131n himay\u0259\u00e7isi v\u0259 m\u00fcdafi\u0259\u00e7isi idi. \u018fg\u0259r Umay ana hirsl\u0259n\u0259rdis\u0259 eld\u0259 (d\u00f6vl\u0259td\u0259) do\u011fu\u015flar dayand\u0131r\u0131lard\u0131.<\/p>\n<p>Ba\u015fqa bir h\u0259\u015f\u0259m\u0259tli ilah\u0259 \u00d6l\u0259ng (Ol\u0259nq) idi. O, Tenqirxan\u0131n xatunu say\u0131l\u0131rd\u0131 v\u0259 suyun, otun, a\u011faclar\u0131n, nikaha gir\u0259nl\u0259rin himay\u0259\u00e7isi v\u0259 m\u00fcdafi\u0259\u00e7isi idi.<\/p>\n<p>Tovuz rayonunun Q\u0259ribli k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda I-IV \u0259srl\u0259rin Hun ilah\u0259sinin ki\u00e7ik heyk\u0259li arxeoloqlar t\u0259r\u0259find\u0259n k\u0259\u015ff edilmi\u015fdir. O da do\u011fu\u015fu v\u0259 n\u0259sil art\u0131m\u0131n\u0131 himay\u0259 edirdi.<\/p>\n<p>Ba\u015fqa bir t\u00fcrk q\u00f6vm\u00fcnd\u0259, saxalarda n\u0259silart\u0131rma ilah\u0259si Ayzit adlan\u0131r. Deyil\u0259nl\u0259r\u0259 inansaq, Ayzit yeni do\u011fan qad\u0131nlara k\u00f6m\u0259k edir v\u0259 \u00fc\u00e7 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 ba\u015f\u0131 \u00fcst\u00fcnd\u0259 dayan\u0131b, onu h\u0259r b\u0259ladan hifz edir. Bundan sonra o \u00f6z evin\u0259, g\u00f6y\u00fcn \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc qat\u0131na qalx\u0131r. Ayzit tayfan\u0131n \u0259xlaqi kodeksl\u0259rini pozan qad\u0131nlara k\u00f6m\u0259k etmir, \u0259ksin\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131r. Xaqanl\u0131q d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ev (ocaq, e\u015fik) t\u0259kc\u0259 ki\u015fiy\u0259 m\u0259xsus deyildi, h\u0259m d\u0259 onun xan\u0131m\u0131n\u0131n idi. Ki\u015fi buna g\u00f6r\u0259 &#8220;ev a\u011fas\u0131&#8221;, qad\u0131n is\u0259 &#8220;ev xan\u0131m\u0131&#8221; adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>\u018ffsan\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 (\u0259fsan\u0259l\u0259r d\u0259 el\u0259-bel\u0259 yaranm\u0131rd\u0131, t\u00f6r\u0259l\u0259rd\u0259n yaran\u0131rd\u0131 v\u0259 q\u00f6vm\u00fc, eli qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi olaraq tayfada, xalqda (bodunda) h\u00f6km\u0259n bir n\u0259f\u0259r s\u00f6yl\u0259m\u0259\u00e7i (dan\u0131\u015fan olurdu ki, b\u00fct\u00fcn d\u00fcz\u00fcl\u00fcb qo\u015fulanlar\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00f6t\u00fcrs\u00fcn) evd\u0259, e\u015fikd\u0259 iki ruh ya\u015fay\u0131rd\u0131, hans\u0131 ki, oca\u011f\u0131 qoruyurdu. Onlardan biri\u00a0 ki\u015fi, dig\u0259ri is\u0259 qad\u0131n ruhu idi. Birin\u0259 &#8220;od ata&#8221;, dig\u0259rin\u0259 is\u0259 &#8220;od ana&#8221; deyilirdi. H\u0259r s\u0259h\u0259r evin &#8220;g\u0259lini, yaxud q\u0131z\u0131 oca\u011fa ya\u011f at\u0131b, &#8220;od\u00a0 ata, od ana&#8221; dey\u0259r\u0259k dualar edirdi.<\/p>\n<p>\u0130ndi bildinizmi, oda, g\u00fcn\u0259\u015f\u0259 h\u00f6rm\u0259t etm\u0259k hardan g\u0259lib? T\u00f6r\u0259l\u0259rd\u0259n. Yeni g\u00fcn (Novruz) bayram\u0131 da m\u0259hz q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259rin g\u0259l\u0259n\u0259yind\u0259n g\u0259lirdi. H\u0259tta min d\u00f6rd y\u00fcz illik islam ehkamlar\u0131, yetmi\u015f illik h\u0259bsxana d\u00f6vl\u0259ti olan Sovet \u0130ttifaq\u0131 bunu qada\u011fan ed\u0259 bilm\u0259di. \u00c7\u00fcnki bu bayram mentalitetd\u0259n, islamaq\u0259d\u0259rki ad\u0259tl\u0259rd\u0259n ir\u0259li g\u0259lirdi. \u00c7\u00fcnki bu bayram\u0131 v\u0259 dig\u0259r ayinl\u0259ri \u015f\u00fcur alt\u0131nda oturmu\u015f etnososial psixologiyadan qopub g\u0259l\u0259n, &#8220;bel\u0259 olmal\u0131d\u0131r&#8221; dey\u0259 icra edirdik.<\/p>\n<p>T\u00f6r\u0259l\u0259ri unudurduq, islam dini d\u0259 buna daha \u00e7ox \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Amma, hardasa beynimizin d\u0259rinliyind\u0259 ili\u015fib qalan, hans\u0131sa t\u00f6r\u0259nin bir hiss\u0259sini h\u0259yata ke\u00e7irirdik. \u0130ndi d\u0259 and i\u00e7\u0259nd\u0259 &#8220;od haqq\u0131&#8221;, &#8220;ocaq haqq\u0131&#8221; dey\u0259nl\u0259rimiz \u00e7oxdur. &#8220;Su haqq\u0131&#8221; dey\u0259nl\u0259r d\u0259 vard\u0131r. T\u0259sad\u00fcf\u00fc deyil ki, yaln\u0131z t\u00fcrkl\u0259r \u00f6vladlar\u0131na &#8220;Ocaqqulu&#8221;, &#8220;Tanr\u0131verdi&#8221;, &#8220;Tanr\u0131qulu&#8221; adlar\u0131 verirl\u0259r. \u0130ndi d\u0259 bu proses davam edir. T\u00f6r\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n qaydalara g\u00f6r\u0259, b\u0259zi yerl\u0259rd\u0259 n\u0259v\u0259y\u0259 &#8220;torun&#8221;deyirl\u0259r. \u0130ndi bu s\u00f6z i\u015fl\u0259dilmir. Bir vaxtlar spermaya (ki\u015fiy\u0259 m\u0259xsus toxum mayesi) &#8220;torum&#8221; deyilirdi. Bu da n\u0259sil davam\u00e7\u0131s\u0131 anlam\u0131na g\u0259lirdi.<\/p>\n<p>Evin giri\u015fi (e\u015fik, ona g\u00f6r\u0259 indi d\u0259, hal-\u0259hval tutanda ev-e\u015fikd\u0259 n\u0259 var, n\u0259 yox, dey\u0259 sual veririk) t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s say\u0131l\u0131rd\u0131. Yad adam ev\u0259-e\u015fiy\u0259 icaz\u0259siz g\u0259l\u0259 bilm\u0259zdi.<\/p>\n<p>T\u00fcrkl\u0259r ail\u0259 s\u0259daq\u0259tin\u0259 inan\u0131lmaz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 sadiq idil\u0259r. \u018fvv\u0259ll\u0259r, onlara qul v\u0259 \u00e7oxarvadl\u0131l\u0131q yad idi. Ad\u0259t\u0259n onlar bir qad\u0131na \u00f6m\u00fcrl\u00fck sadiq olurdular. Az sayda \u0259sir qad\u0131nlardan xidm\u0259t\u00e7i kimi istifad\u0259 edir, zaman ke\u00e7dikc\u0259 onlar da b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu insana \u00e7evrilir, evin bir hiss\u0259si olurdular. Orta \u0259srl\u0259r tarix\u00e7isi, a\u011fqoyunlular saray\u0131nda hadis\u0259l\u0259ri q\u0259l\u0259m\u0259 alan F\u0259zlullah ibn Ruzbixan Xunc\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn &#8220;Tarix Al\u0259m areyi&#8221; kitab\u0131nda, baxmayaraq ki, o a\u011fqoyunlular haqq\u0131nda yaz\u0131r, lakin biz g\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, h\u0259l\u0259 orta \u0259srl\u0259rin ortalar\u0131na q\u0259d\u0259r t\u00f6r\u0259l\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l edilirdi. Bel\u0259likl\u0259, o qeyd edir:<\/p>\n<p>&#8220;-\u00a0 f\u0259th etdikl\u0259ri yerd\u0259 qad\u0131nlara toxunmazd\u0131lar&#8230;<\/p>\n<ul>\n<li>onlara xaqanl\u0131q n\u0259sild\u0259n-n\u0259sil\u0259 \u00f6t\u00fcr\u0259rdil\u0259r&#8221;, \u0259g\u0259r t\u00f6r\u0259l\u0259r pozulmurdusa&#8230;<\/li>\n<li>&#8220;h\u0259mi\u015f\u0259 t\u00f6r\u0259p\u0259r\u0259st olurdular&#8230;<\/li>\n<li>onlar he\u00e7 vaxt yalan\u00e7\u0131 dini v\u0259 t\u0259riq\u0259ti yaymazd\u0131lar&#8230;<\/li>\n<li>aliml\u0259r\u0259, elm\u0259 meyl ed\u0259nl\u0259r\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015f\u0131r, onlara h\u0259r c\u00fcr\u0259 d\u0259st\u0259k verirdil\u0259r&#8230;<\/li>\n<li>onlar c\u0259surdurlar&#8230;<\/li>\n<li>onlar evl\u0259rini \u00f6z m\u00fclkl\u0259ri sayd\u0131qlar\u0131ndan onu qoruyurdular.<\/li>\n<li>onlar tamahkar deyildil\u0259r&#8230; dostun v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259nin l\u0259yaq\u0259tin\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015fard\u0131lar&#8230;<\/li>\n<li>hakimiyy\u0259tl\u0259ri alt\u0131nda olanlar\u0131n \u0259mlaklar\u0131na toxunmur v\u0259 z\u0259bt etmirdil\u0259r&#8230;<\/li>\n<li>onlar m\u00fclkiyy\u0259tind\u0259 olan tan\u0131nm\u0131\u015f v\u0259 sad\u0259 insanlara qar\u015f\u0131 m\u0259rh\u0259m\u0259tli v\u0259 s\u0259xav\u0259tli idil\u0259r, ist\u0259r bu \u0130nd \u00e7ay\u0131n\u0131n sahill\u0259rin\u0259 olsun, ist\u0259r Az\u0259rbaycanda, h\u0259r iki \u0130raqda, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 Farsda, yaxud Kermanda&#8230;<\/li>\n<\/ul>\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, h\u0259tta islam d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 t\u00fcrkl\u0259r \u0259dal\u0259tli, insafl\u0131, s\u00f6z\u00fcn\u0259 d\u00fcz, l\u0259yaq\u0259tli idil\u0259r.<\/p>\n<p>Lakin q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259r bu d\u00fcnyada t\u0259k ya\u015fam\u0131rd\u0131lar, onlar\u0131n \u00c7in, \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259r, sasanil\u0259r, yunanlar, Avropa kimi qon\u015fular\u0131 da olub v\u0259 cariy\u0259l\u0259ri ba\u015flar\u0131na toplamaq da onlardan biz\u0259 ke\u00e7ib. Xaqanl\u0131\u011f\u0131n yaranmas\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, h\u00f6kmdarlar\u00a0 qanuni xan\u0131m\u0131ndan savay\u0131, cariy\u0259l\u0259ri d\u0259 s\u0259f\u0259rl\u0259r\u0259, f\u0259thl\u0259r\u0259 aparma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. Qanuni xan\u0131m\u0131n cariy\u0259l\u0259rd\u0259n f\u0259rql\u0259ri \u0259sas\u0259n ondan ibar\u0259t idi ki, onun \u00f6vlad\u0131 xaqan, xan n\u0259slind\u0259n idi v\u0259 hakimiyy\u0259tin varisi say\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>B\u0259zi t\u00fcrk tayfalar\u0131 \u00c7inl\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131lar v\u0259 tez-tez bu \u00f6lk\u0259y\u0259 h\u00fccum edir, h\u0259m d\u0259 \u00e7in qad\u0131nlar\u0131n\u0131 m\u0259\u015fuq\u0259 edib onlar\u0131 saxlay\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>\u018fg\u0259r m\u0259\u015fuq\u0259 imperator soyundan idis\u0259, ona yana\u015fma tamam f\u0259rqli idi. Bu m\u0259\u015fuq\u0259l\u0259rd\u0259n \u00fcst\u00fcn olsa da, qanuni xaqan xatunundan a\u015fa\u011f\u0131 idi. M\u0259\u015fuq\u0259l\u0259r, yaxud cariy\u0259l\u0259r he\u00e7 vaxt xaqan\u0131n arvad\u0131 ola bilm\u0259zdi. Onlar\u0131n u\u015faqlar\u0131 he\u00e7 zaman varis say\u0131la bilm\u0259zdi. (Tarixd\u0259 bunun \u0259ksin\u0259 d\u0259 rast g\u0259linib. Sultan S\u00fcleyman\u0131n cariy\u0259si Roksalana sonradan qanuni xatunu hesab edilib v\u0259 o\u011flu da hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lib) T\u00fcrk qad\u0131n\u0131n m\u00f6vqeyi ail\u0259d\u0259 \u00e7ox y\u00fcks\u0259k olub. B\u00f6y\u00fck ail\u0259 xaqanl\u0131qda &#8220;soy&#8221; adlan\u0131b. \u018fg\u0259r \u0259qraba yeddi arxa d\u00f6n\u0259nin hesab edilirdis\u0259, &#8220;soy&#8221;a yaln\u0131z baba v\u0259 n\u0259n\u0259, ata v\u0259 ana, u\u015faqlar, day\u0131 v\u0259 xala, bibi, \u0259mi, onlar\u0131n u\u015faqlar\u0131 daxil idil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, soy \u0259n yax\u0131n qohumlar\u0131, h\u0259m ata t\u0259r\u0259find\u0259n, h\u0259m d\u0259 ana t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdirirdi. Ail\u0259 ana t\u0259r\u0259fd\u0259n &#8220;ana soyu&#8221;, ata t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 &#8220;ata soyu&#8221; adlan\u0131rd\u0131. Bizd\u0259 is\u0259 bu b\u0259z\u0259n &#8220;qan&#8221; v\u0259 &#8220;s\u00fcm\u00fck&#8221; qohumlu\u011fu adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Ata v\u0259 ana qohumlar\u0131 ail\u0259d\u0259 b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu say\u0131l\u0131rd\u0131lar. Ke\u00e7mi\u015fd\u0259 t\u00fcrk q\u0131zlar\u0131 t\u00fcrk olmayana \u0259r\u0259 getmirdil\u0259r v\u0259 bir t\u0259r\u0259fi d\u0259 t\u00fcrk olmayana &#8220;t\u00fcrk&#8221; demirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Deyil\u0259nl\u0259r, h\u0259m d\u0259 hakim s\u00fclal\u0259y\u0259 aid idi. Taxt varisi ata t\u0259r\u0259fd\u0259n &#8220;t\u0259kin&#8221;, ana t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 &#8220;inal&#8221; (inanc) titulu da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Taxtda oturmu\u015f varis h\u0259r iki &#8211; t\u0259kin v\u0259 inal titulunu da\u015f\u0131mal\u0131 idi, daha do\u011frusu, varisin h\u0259r iki t\u0259r\u0259fi xaqan n\u0259slind\u0259n olmal\u0131 idi. Bu qayda, h\u0259tta qacarlar (1796-1925) d\u00f6vr\u00fc d\u0259 daxil olmaqla davam etmi\u015fdi. Osmanl\u0131 imperiyas\u0131nda sultan soyun b\u00f6y\u00fck \u015fahzad\u0259si olurdu.<\/p>\n<p>\u018fski t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 h\u0259r hans\u0131 bir s\u0259b\u0259bd\u0259n ail\u0259d\u0259 t\u0259k o\u011ful qal\u0131rd\u0131sa, h\u00f6km\u0259n onun qula\u011f\u0131na s\u0131r\u011fa tax\u0131lard\u0131. \u018fsg\u0259rlikd\u0259 komandir s\u0131r\u011fal\u0131 \u0259sg\u0259r g\u00f6r\u00fcnc\u0259, ona t\u0259hl\u00fck\u0259li v\u0259zif\u0259 verm\u0259zdi, \u00e7\u00fcnki t\u00f6r\u0259 ona bu s\u0259lahiyy\u0259ti verm\u0259mi\u015fdi. \u018fg\u0259r soyda sonuncu ki\u015fi olard\u0131sa, o zaman ki\u015fi qula\u011f\u0131na iki s\u0131r\u011fa taxard\u0131. Buna da \u0259sas s\u0259b\u0259b \u0259sg\u0259r soyunu davam etdirm\u0259si \u0259n vacib m\u0259s\u0259l\u0259 say\u0131l\u0131rd\u0131. Lakin \u00e7ox\u0259srlik t\u00fcrk ad\u0259tl\u0259ri zaman ke\u00e7dikc\u0259 z\u0259ifl\u0259di. Q\u0259dim t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin yerini \u0259r\u0259bl\u0259rin, farslar\u0131n v\u0259 ba\u015fqa qon\u015fular\u0131n ad\u0259tl\u0259ri v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259ri tutdu. Buna baxmayaraq, iyirminci \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r qad\u0131n statusu bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 v\u0259 t\u00fcrk tayfalar\u0131nda qorunub saxland\u0131.<\/p>\n<p><strong>ARDI\u00a0 VAR<\/strong><\/p>\n<p>D\u0130QQ\u018fT! \u015eikay\u0259t v\u0259 t\u0259klifl\u0259riniz, g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz v\u0259 e\u015fitdiyiniz h\u0259r hans\u0131 bir maraql\u0131 m\u0259lumat\u0131 bu n\u00f6mr\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rin:\u00a0<span style=\"color: #0000ff;\">0 55 4 61 71 21 WHATSAPP\u00a0<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018fvv\u0259lini\u00a0 buradan\u00a0 oxuya\u00a0 bil\u0259rsiniz:\u00a0 https:\/\/mediazona.az\/?p=27835 Tutibik\u0259 xatun Usmiyevl\u0259r n\u0259slind\u0259n olan Tutibik\u0259 xatun Quba xan\u0131 F\u0259t\u0259li xan\u0131n h\u0259yat yolda\u015f\u0131 v\u0259 D\u0259rb\u0259ndin hakimi idi. Onun haqq\u0131nda \u00e7ox az m\u0259lumat var. Bu da&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":27772,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17,24,1],"tags":[],"class_list":["post-27848","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dbiyyat","category-manset","category-xbr-xtti"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27848","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=27848"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27848\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":27849,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27848\/revisions\/27849"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/27772"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=27848"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=27848"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=27848"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}