{"id":27817,"date":"2025-06-30T12:37:19","date_gmt":"2025-06-30T08:37:19","guid":{"rendered":"https:\/\/mediazona.az\/?p=27817"},"modified":"2025-06-30T12:37:19","modified_gmt":"2025-06-30T08:37:19","slug":"turk-etnonimi-v%c9%99-tor%c9%99l%c9%99ri-yunus-oguz-yazir-6","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mediazona.az\/?p=27817","title":{"rendered":"\u201cT\u00fcrk\u201d etnonimi v\u0259 t\u00f6r\u0259l\u0259ri &#8211; YUNUS O\u011eUZ yaz\u0131r"},"content":{"rendered":"<p><strong>Yunus O\u011fuz<\/strong><\/p>\n<p>\u018fvv\u0259lini buradan oxuya bil\u0259rsiniz:\u00a0 \u00a0 \u00a0 https:\/\/mediazona.az\/?p=27778<\/p>\n<p>Herodot yaz\u0131r:<\/p>\n<p>&#8220;H\u00f6kmdar Tomris \u00f6z qo\u015fununun v\u0259 o\u011flunun taleyind\u0259n x\u0259b\u0259r tutub Kirin h\u00fczuruna onun bu s\u00f6zl\u0259rini \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn adam g\u00f6nd\u0259rm\u0259yi buyurur: &#8220;Ey, qana susam\u0131\u015f K\u0131r! Bu q\u0259l\u0259b\u0259nl\u0259 \u00f6y\u00fcnm\u0259! S\u0259n m\u0259nim o\u011flumu \u015f\u0259r\u0259fli d\u00f6y\u00fc\u015f zaman\u0131 silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 deyil, d\u0259mi ba\u015f\u0131m\u0131za vuranda sizin \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc d\u0259 a\u011f\u0131ls\u0131zla\u015fd\u0131ran (i\u00e7dikc\u0259) \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259rin nalayiq nitql\u0259r seli p\u00fcsk\u00fcrm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 \u00fcz\u00fcm t\u0259n\u0259yinin meyv\u0259si say\u0259sind\u0259 &#8211; bax bu ac\u0131 vasit\u0259sil\u0259, hiyl\u0259g\u0259rc\u0259sin\u0259 qalib g\u0259ldin. Bu bel\u0259. \u0130ndi d\u0259 m\u0259nim xeyirxah m\u0259sl\u0259h\u0259tim\u0259 qulaq as: o\u011flumu m\u0259n\u0259 ver v\u0259 massaget qo\u015funun \u00fc\u00e7d\u0259 bir hiss\u0259sini h\u0259yas\u0131zl\u0131qla (hiyl\u0259g\u0259rc\u0259sin\u0259) m\u0259hv etm\u0259y\u0259 nail olsan da, m\u0259nim torpa\u011f\u0131mdan sa\u011f-salamat \u00e7\u0131x\u0131b get. Bel\u0259 el\u0259m\u0259s\u0259n, massagetl\u0259rin tanr\u0131s\u0131na and i\u00e7ir\u0259m ki, n\u0259 q\u0259d\u0259r acg\u00f6z olsan da, s\u0259ni, h\u0259qiq\u0259t\u0259n qanla doyduraca\u011fam&#8221;.<\/p>\n<div class=\"AdviadNativeVideo\"><\/div>\n<p>Lakin Kir Tomris xan\u0131n s\u00f6zl\u0259rin\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259t vermir. \u018fsir d\u00fc\u015f\u0259n o\u011ful\u00a0 ay\u0131landa d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc v\u0259ziyy\u0259ti anlay\u0131b intihar edir. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 is\u0259 \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259r m\u0259\u011flub olur, Kir is\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Tomris xan Kirin meyidini tapd\u0131r\u0131r, ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sdirib qan tulu\u011funa soxdurma\u011f\u0131 \u0259mr edir v\u0259 sonra deyir: &#8220;M\u0259n sa\u011f qal\u0131b, s\u0259ni d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 m\u0259\u011flub ets\u0259m d\u0259, s\u0259n o\u011flumu hiyl\u0259g\u0259rc\u0259sin\u0259 \u0259sir almaqla, h\u0259r halda m\u0259ni m\u0259hv etmis\u0259n. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n h\u0259d\u0259l\u0259diyim kimi bax, indi s\u0259ni qanla doydururam&#8221;.<\/p>\n<p>Herodot yaz\u0131r ki, massagetl\u0259r d\u0259 iskitl\u0259r kimi geyinirl\u0259r v\u0259 iskitl\u0259r\u0259 ox\u015far h\u0259yat s\u00fcr\u00fcrl\u0259r&#8230;<\/p>\n<p>Massagetl\u0259rin ad\u0259tl\u0259ri bar\u0259d\u0259 bunlar\u0131 dem\u0259k laz\u0131md\u0131r: onlarda h\u0259r ki\u015fi ancaq bir arvad al\u0131r&#8230;<\/p>\n<p>Bu hadis\u0259l\u0259r eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l alt\u0131 y\u00fcz il ba\u015f verm\u0259sin\u0259 baxmayaraq dem\u0259li, t\u00f6r\u0259l\u0259r o zaman da b\u00fct\u00fcn g\u00fcc\u00fc il\u0259 i\u015fl\u0259yirmi\u015f.<\/p>\n<p><strong>Sultan Raziy\u0259 b\u0259yim<\/strong><\/p>\n<p>M\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri i\u00e7ind\u0259 taxta \u00e7\u0131xan ilk qad\u0131n Dehli t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tinin sultan\u0131 Raziy\u0259 xatun olmu\u015fdur. Bu d\u00f6vl\u0259tin h\u00f6kmdar\u0131 olmu\u015f Eltutmu\u015f (1211-1236) varisliyi \u00f6z q\u0131z\u0131na ver\u0259nd\u0259, buna a\u011f\u0131z b\u00fcz\u0259nl\u0259r ondan soru\u015fmu\u015flar ki, o\u011flanlar\u0131 ola-ola hakimiyy\u0259ti q\u0131z\u0131na niy\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fcrs\u0259n? O da cavab\u0131nda demi\u015fdir ki, d\u00f6vl\u0259ti idar\u0259 etm\u0259kl\u0259 s\u0259rxo\u015fluq d\u00fcz g\u0259lmir. Raziy\u0259 is\u0259 h\u00f6kmdara m\u0259xsus m\u0259ziyy\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir: c\u0259sur d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc, elm adamlar\u0131n\u0131 sev\u0259n, onlar\u0131n qay\u011f\u0131s\u0131na qalan, m\u0259ntiqli v\u0259 s\u0259brli insand\u0131r. Xatun ham\u0131n\u0131n unutmu\u015f oldu\u011fu, yaxud \u0259m\u0259l olunmayan S\u0259msiyy\u0259 s\u00fclal\u0259sinin \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini v\u0259 qaydalar\u0131n b\u0259rpa etdi v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 i\u015fl\u0259rini \u0259dal\u0259tl\u0259 h\u0259ll ed\u0259r\u0259k \u00f6z \u0259lind\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdirdi. O tez-tez s\u0259f\u0259rl\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r, ordunun ehtiyac\u0131n\u0131 \u00f6d\u0259yir, bol-bol b\u0259x\u015fi\u015fl\u0259r verir, aliml\u0259ri Dehlid\u0259ki m\u0259dr\u0259s\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t edirdi.<\/p>\n<p>Lakin h\u0259mi\u015f\u0259 oldu\u011fu kimi t\u00fcrk b\u0259yl\u0259ri art\u0131q islamda qad\u0131nlar\u0131 ki\u015fil\u0259rl\u0259 b\u0259rab\u0259r saymad\u0131qlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onun hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda olmaq ist\u0259m\u0259dikl\u0259rind\u0259n 1240-c\u0131 ild\u0259 onu taxtdan endirdil\u0259r v\u0259 qarda\u015f\u0131 B\u0259hram \u015eahini Dehli t\u00fcrk sultanl\u0131\u011f\u0131na g\u0259tirdil\u0259r. B\u0259yim is\u0259 h\u0259bs edil\u0259r\u0259k qalaya sal\u0131n\u0131r. O burada da sakit durmay\u0131b, \u00f6z\u00fcn\u0259 t\u0259r\u0259fdarlar toplay\u0131r, \u0259sirlikd\u0259n azad olunaraq son d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 girir v\u0259 m\u0259\u011flub olur. \u018fsir d\u00fc\u015fm\u0259sin dey\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f yerind\u0259n uzaqla\u015f\u0131r. Lakin h\u0259yat ona daha ac\u0131 \u00f6l\u00fcm haz\u0131rlay\u0131bm\u0131\u015f. Ona yolda bir hindli r\u0259ncb\u0259r rast g\u0259lir, \u0259ynind\u0259ki zin\u0259t \u0259\u015fyalar\u0131n sahib olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn onu q\u0259fil \u00f6ld\u00fcr\u00fcr v\u0259 basd\u0131r\u0131r. H\u0259min bu ziny\u0259t \u0259\u015fyalar\u0131n\u0131 bazarda satmaq ist\u0259y\u0259nd\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259nin \u00fcst\u00fc a\u00e7\u0131l\u0131r v\u0259 m\u0259cbur olub b\u0259yimin q\u0259brinin yerini g\u00f6st\u0259rir. Bundan sonra onun m\u0259dr\u0259s\u0259si s\u0259cd\u0259gaha \u00e7evrilir. Bu xatun he\u00e7 zaman h\u00f6kmdarl\u0131\u011f\u0131n iyr\u0259nc x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 uymur, saray m\u00fchitinin iyr\u0259nc qanunlar\u0131na ba\u015f \u0259ymir, s\u00f6z apar\u0131b g\u0259tir\u0259nl\u0259ri yax\u0131na buraxm\u0131r, satq\u0131nl\u0131\u011f\u0131, x\u0259yan\u0259ti, ara qar\u0131\u015fd\u0131ranlar\u0131 sevmir, onlardan uzaq dururdu.<\/p>\n<p>Raziy\u0259 b\u0259yim h\u0259r zaman geyimi il\u0259 se\u00e7ilirdi; ki\u015fi paltar\u0131 geyinm\u0259z, divan, ya s\u0259f\u0259rl\u0259r zaman\u0131 \u00fcz\u00fcn\u0259 niqab taxarm\u0131\u015f.<\/p>\n<p><strong>Dig\u0259r xatunlar haqq\u0131nda<\/strong><\/p>\n<p><strong>T\u00fcrkan xatun<\/strong><\/p>\n<p>Xar\u0259zm\u015fah d\u00f6vl\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015fah\u0131n xatunu dem\u0259k olar ki, \u0259ril\u0259 bir yerd\u0259 d\u00f6vl\u0259ti idar\u0259 edir, daxili siyas\u0259t\u0259 birba\u015fa qar\u0131\u015f\u0131rd\u0131. D\u00f6vl\u0259ti v\u0259zif\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259yinatlarda\u00a0 T\u00fcrkan xatun s\u00f6z sahibi idi.<\/p>\n<p>\u018frinin s\u0259f\u0259rd\u0259 olmas\u0131ndan istifad\u0259 edib d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259r Qar\u015f\u0131 qala-\u015f\u0259h\u0259r\u0259 h\u00fccum edib, onu m\u00fchasir\u0259d\u0259 saxlay\u0131rlar. Lakin T\u00fcrkan xatunun bacar\u0131\u011f\u0131 v\u0259 t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 say\u0259sind\u0259 Qar\u015f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 olunur. H\u0259tta qaladan \u00e7\u0131x\u0131b, b\u0259z\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 q\u0259fil z\u0259rb\u0259l\u0259r vurulur. Qalan\u0131 ala bilm\u0259diyini (onlar h\u0259tta bilmirdil\u0259r ki, qalan\u0131n m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 T\u00fcrkan xatun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edir) v\u0259\u00a0 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015fah\u0131n s\u0259f\u0259rd\u0259n d\u00f6nm\u0259yini e\u015fid\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fchasir\u0259d\u0259n \u0259l \u00e7\u0259kir v\u0259 geri d\u00f6n\u00fcr.<\/p>\n<p>T\u00fcrkan xatunun irad\u0259li, hikk\u0259li bir qad\u0131n oldu\u011funu m\u0259nb\u0259l\u0259r d\u0259 qeyd edirl\u0259r. H\u0259tta deyirl\u0259r ki,\u00a0 bu xatun bir g\u00fcn \u0259rinin hamamda cariy\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259yl\u0259ndiyini e\u015fidir. Hikk\u0259li xatun g\u0259lib hamam\u0131n qap\u0131s\u0131n\u0131 arxadan ba\u011flay\u0131r v\u0259 \u00e7\u0131x\u0131b gedir. \u018fg\u0259r n\u00f6k\u0259rl\u0259r g\u0259lib qap\u0131n\u0131 a\u00e7masayd\u0131lar \u015fah orada bo\u011fulacaqd\u0131.<\/p>\n<p>T\u00fcrkan xatunun taleyi faci\u0259 il\u0259 bitir. Monqol-tatarlar\u0131n T\u00fcrk\u00fcstana h\u00fccumunun sonunda T\u00fcrkan xatun \u0259sir d\u00fc\u015f\u00fcr v\u0259 ba\u015fk\u0259nd Qaraqoruma g\u00f6nd\u0259rilir. Burada da, o sakit durmur, \u00f6z\u00fcn\u00fc \u015fah elan ed\u0259n o\u011flu C\u0259lal\u0259ddinin g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n artan n\u00fcfuzuna g\u00f6r\u0259 Toluy xaqan (\u00c7ingiz xan\u0131n d\u00f6rd o\u011flu vard\u0131 -Cu\u00e7i, Ca\u011fatay, Ugedey, Toluy) onunla qohum olmaq ist\u0259yini T\u00fcrkan xatuna bildirir. T\u00fcrkan xatun bu x\u0259b\u0259ri Az\u0259rbaycana C\u0259lal\u0259ddin\u0259 g\u00f6nd\u0259rs\u0259 d\u0259, o buna \u0259h\u0259miyy\u0259t vermir v\u0259 f\u0259thin\u0259 davam edir. H\u0259mi\u015f\u0259 anas\u0131n\u0131n \u0259mrl\u0259rini yerin\u0259 yetir\u0259n C\u0259lal\u0259ddin, n\u0259d\u0259ns\u0259 Qaraqorumla qohum olmaq fikrind\u0259n da\u015f\u0131n\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkan xatun is\u0259 el\u0259 bu ba\u015fk\u0259nd\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fir.<\/p>\n<p><strong>B\u00f6rte xatun (\u00c7ingiz xan\u0131n xan\u0131m\u0131)<\/strong><\/p>\n<p>Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259 xatuna b\u0259rab\u0259r &#8220;xan\u0131m&#8221; s\u00f6z\u00fc 1206-c\u0131 ild\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259 ki, \u00c7ingiz xan &#8220;monqol v\u0259 tatar boylar\u0131n\u0131 qurultayda y\u0131\u011f\u0131b deyir: &#8220;Ulusum, m\u0259n sizin xan\u0131n\u0131z &#8211; \u0259lini B\u00f6rtey\u0259 uzad\u0131b \u0259lav\u0259 edir. &#8211; Bu da m\u0259nim xan\u0131m&#8221;. O zamandan xan\u0131n h\u0259yat yolda\u015f\u0131na xan\u0131m deyirl\u0259r.<\/p>\n<p>B\u00f6rte xatun Timu\u00e7inin \u00c7ingiz xan olmas\u0131nda m\u00fcst\u0259sna xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rir. Onu min bir \u0259zabla t\u0259kba\u015f\u0131na \u00f6l\u00fcm h\u0259bsxanas\u0131ndan xilas edir, y\u00fcks\u0259ldir, o\u011flanlar\u0131n\u0131 b\u00f6y\u00fcd\u00fcr v\u0259 m\u0259cbur edir ki, h\u0259mi\u015f\u0259 atalar\u0131n\u0131 dinl\u0259sinl\u0259r, s\u00f6zl\u0259rin\u0259 qulaq ass\u0131nlar. M\u0259hz bu xatunun \u0259m\u0259yi, s\u0259yi n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00c7ingiz xan b\u00f6y\u00fck bir imperiya yarad\u0131r, onu \u0259n \u00e7\u0259tin anlarda \u00f6z a\u011f\u0131ll\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259ril\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xard\u0131r. B\u00f6rte xatun yegan\u0259 adam idi ki, \u00c7ingiz xan\u0131n yan\u0131na q\u0259bul qap\u0131s\u0131ndan girmirdi. \u00c7ingiz xan\u0131 h\u0259l\u0259 Timu\u00e7in olanda bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 \u00e7ad\u0131rda \u00f6l\u00fcmd\u0259n qurtarm\u0131\u015fd\u0131. \u018fri xan se\u00e7ildikd\u0259n sonra dem\u0259k olar ki, ba\u015fk\u0259nd Qaraqorumdan \u00e7\u0131xmam\u0131\u015f, d\u00fcnyan\u0131n h\u0259r yerind\u0259n g\u0259l\u0259n, da\u015f\u0131nan misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f s\u0259rv\u0259tin m\u0259suliyy\u0259tinin birba\u015fa cavabdehi idi.<\/p>\n<p>Timu\u00e7in, \u00c7ingiz adlar\u0131 t\u00fcrkc\u0259, tatarca oldu\u011fu kimi &#8220;B\u00f6rte&#8221;d\u0259 \u0259ski t\u00fcrk anlam\u0131nda &#8220;b\u00f6rd\/qurd&#8221; anlam\u0131na g\u0259lir. H\u0259tta g\u00f6y t\u00fcrkl\u0259ri d\u0259mir da\u011flar\u0131 yand\u0131r\u0131b d\u00fcnyaya sava\u015f a\u00e7d\u0131qlar\u0131 zaman bel\u0259 deyirdil\u0259r:<\/p>\n<p><strong>Ergenekon yurdun ad\u0131<\/strong><\/p>\n<p><strong>Borte\u00e7ine qurdun ad\u0131<\/strong><\/p>\n<p>B\u00f6rte xatun 1230-cu ild\u0259 Qaraqorumda d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015fdir. Amma m\u0259nb\u0259l\u0259r onun bir zamanlar \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f T\u00fcrkan xatunla m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda he\u00e7 bir m\u0259luman vermir. Ola bilm\u0259z ki, m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri olmas\u0131n. \u018fn az\u0131 B\u00f6rte xatun \u0259rinin f\u0259thl\u0259rini ciddi izl\u0259yirdi v\u0259 ola bilm\u0259z ki, Xar\u0259zm\u015fah d\u00f6vl\u0259ti haqq\u0131nda x\u00fcsusi bilgil\u0259r\u0259 T\u00fcrkan xatun vasit\u0259sil\u0259 yiy\u0259l\u0259nm\u0259sin.<\/p>\n<p><strong>M\u00f6min\u0259 xatun (Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vr\u00fc, XIII \u0259sr)<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259\u015f\u0259m\u0259tli qad\u0131nlar\u0131ndan biri, d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn t\u00f6r\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259m\u0259l ed\u0259n, amma \u0259rinin yan\u0131ndan he\u00e7 zaman ayr\u0131lmayan M\u00f6min\u0259 xatun. Onun haqq\u0131nda az bilgil\u0259r olsa da, o da m\u0259lumdur ki, ilk d\u0259f\u0259 sultan II To\u011frula \u0259r\u0259 gedib\u00a0 v\u0259 ondan Arslan adl\u0131 bir \u00f6vlad\u0131 olub v\u0259 bu \u015fahzad\u0259nin Atab\u0259yi sarayda \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz olub. D\u00f6vr\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 sultan\u0131n xan\u0131m\u0131 s\u0131radan biri ola bilm\u0259zdi. Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, onun \u0259sli-n\u0259cab\u0259ti \u018ffrasiyab\u0131n (Alp \u018fr Tonqa) q\u0131z \u015fahzad\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn tikdirdiyi Qa(\u0259)zvin \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 gedib \u00e7\u0131x\u0131r. H\u0259r halda saraydak\u0131 a\u011f\u0131ll\u0131 davran\u0131\u015f\u0131, hakimiyy\u0259t pill\u0259l\u0259rind\u0259 hans\u0131 oyunlar\u0131n quruldu\u011funu g\u00f6z\u0259l bil\u0259n bu xatun b\u00fct\u00fcn \u0259dav\u0259tl\u0259rd\u0259n uzaq duraraq \u0259vv\u0259lc\u0259 sultan II To\u011fruldan olan o\u011flu Arslan\u0131 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259tirm\u0259k, sonra sultan M\u0259sudun onu o\u011flunun Atab\u0259y Eld\u0259niz\u0259 verm\u0259sil\u0259, sonuncunun sonsuz hakimiyy\u0259t\u0259 yiy\u0259l\u0259nm\u0259si, \u0259n sonda is\u0259 Eld\u0259nizd\u0259n olan \u00f6vladlar\u0131n\u0131n &#8211; Cahan P\u0259hl\u0259van\u0131n v\u0259 Q\u0131z\u0131l\u00a0 Arslan\u0131n s\u0259lcuq d\u00f6vl\u0259tin\u0259 yiy\u0259l\u0259nm\u0259si onun hans\u0131 k\u00f6kd\u0259n, n\u0259sild\u0259n olmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir.<\/p>\n<p>Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, M\u00f6min\u0259 xatunun birinci \u0259ri II To\u011frula sui-q\u0259sd (1235) olunmu\u015f, lakin M\u00f6min\u0259 xatun o\u011flu Arslana x\u0259t\u0259r d\u0259ym\u0259sin dey\u0259 susmu\u015fdur. Sonradan sultan M\u0259sud xatunu saraydan uzaqla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn o\u011flunun Atab\u0259yi Eld\u0259niz\u0259 \u0259r\u0259 vermi\u015f v\u0259 onlara \u0259vv\u0259lc\u0259 B\u0259rd\u0259ni, sonra G\u0259nc\u0259ni iqta etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>M\u00f6min\u0259 xatun Atab\u0259y Eld\u0259nizi h\u0259mi\u015f\u0259 \u00f6lk\u0259 s\u0259yah\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t edirdi, D\u00f6vl\u0259t \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 xatunun fikri il\u0259 hesabla\u015f\u0131rd\u0131lar. M\u00f6min\u0259 xatun xalq aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck h\u00f6rm\u0259t\u0259 sahib idi, m\u0259d\u0259niyy\u0259tin, maarifin inki\u015faf\u0131na k\u00f6m\u0259klik edirdi. Bu a\u011f\u0131ll\u0131 v\u0259 h\u00f6rm\u0259t\u0259layiq qad\u0131n\u0131n \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n (1175) sonra memar \u018fc\u0259mi t\u0259r\u0259find\u0259n Nax\u00e7\u0131vanda &#8220;M\u00f6min\u0259 xatun&#8221; m\u0259qb\u0259r\u0259si tikilir.<\/p>\n<p>M\u00f6min\u0259 xatun birinci o\u011flu Arslanla (onu hakimiyy\u0259t\u0259 Atab\u0259y g\u0259tirmi\u015fdi) Eld\u0259nizin m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin sa\u011flam olmas\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r. D\u00f6vl\u0259ti v\u0259 \u00f6vladlar\u0131n\u0131 qorumaq onun \u0259sas qay\u0259si idi. O d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn siyasi hadis\u0259l\u0259rind\u0259n x\u0259b\u0259rdar idi v\u0259 vaxt\u0131nda Atab\u0259yi x\u0259b\u0259rdar edirdi. Xatun h\u0259m\u00e7inin o\u011flu sultan Arslanla Eld\u0259niz aras\u0131nda vasit\u0259\u00e7i rolunu oynay\u0131rd\u0131. B\u0259dxahlar onlar\u0131n aras\u0131n\u0131 vurmaq ist\u0259y\u0259nd\u0259 M\u00f6min\u0259 xatun o\u011flunun yan\u0131na getmi\u015f v\u0259 salnam\u0259\u00e7i S\u0259dr\u0259ddin \u0259l-H\u00fcseyni bunu bel\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r:<\/p>\n<p>&#8220;Sultan Arslan yaln\u0131z formal, Eld\u0259niz is\u0259 h\u0259qiq\u0259td\u0259 hakim idi. (Atab\u0259y) \u0259mrl\u0259r verir, torpaqlar\u0131 iqta kimi paylay\u0131r, x\u0259zin\u0259l\u0259ri \u00f6z\u00fc ist\u0259diyi kimi \u00f6lk\u0259nin h\u0259r hans\u0131 bir yerin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u0259r\u0259k, onlar\u0131n ixtiyar\u0131n\u0131 \u0259lind\u0259 saxlay\u0131rd\u0131. Sultan is\u0259 bu bar\u0259d\u0259 onunla ixtilafa gir\u0259 bilmirdi v\u0259 b\u0259z\u0259n onun sin\u0259si Atab\u0259y Eld\u0259nizin idar\u0259 i\u015fl\u0259rind\u0259ki m\u00fctl\u0259qiyy\u0259tind\u0259n, \u0259mrl\u0259r (verm\u0259m\u0259sind\u0259n), ist\u0259diyi adama iqta paylamas\u0131ndan s\u0131x\u0131l\u0131rd\u0131. Sultan bu bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fanda, onun anas\u0131 M\u00f6min\u0259 xatun bel\u0259 cavab verirdi: &#8220;\u00d6z\u00fcn\u00fc o yer\u0259 qoyma! Bu adam \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131na qoymu\u015f v\u0259 d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 a\u011f\u0131r d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r\u0259 at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. (Bundan ba\u015fqa) o, \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259n qiym\u0259tli xeyirxahl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259sirg\u0259m\u0259mi\u015f, s\u0259ni sultan (taxt\u0131na) \u00e7\u0131xaranad\u0259k \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00e7oxlu qulam v\u0259 silahda\u015flar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00fcm\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi. S\u0259lcuqlar\u0131n i\u015f\u0259risind\u0259 s\u0259nd\u0259n b\u00f6y\u00fckl\u0259ri n\u0259 q\u0259d\u0259r var, ancaq h\u0259bsl\u0259rd\u0259 yat\u0131rlar v\u0259 h\u0259yatlar\u0131 s\u0131x\u0131nt\u0131l\u0131 ke\u00e7ir. Onlar \u00f6z yerl\u0259rind\u0259n t\u0259rp\u0259n\u0259 bils\u0259ydil\u0259r, q\u0259sdl\u0259ri y\u00fcks\u0259k olard\u0131. Ancaq onlar bacarm\u0131rlar. S\u0259n is\u0259 sultan taxt\u0131ndasan, o da, onun iki o\u011flu da s\u0259n\u0259 qulluq edir, s\u0259nin qaba\u011f\u0131nda durur, s\u0259nin d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rinl\u0259 vuru\u015fur, r\u0259qibl\u0259rin\u0259 \u00fcst\u00fcn g\u0259lirl\u0259r, s\u0259n v\u0259 s\u0259nin k\u00f6nl\u00fcn b\u00fct\u00fcn bunlardan azadd\u0131r! Atab\u0259y h\u0259r n\u0259 edirs\u0259-ba\u011f\u0131\u015flay\u0131r v\u0259 ya geri al\u0131r &#8211; bunlar\u0131n ham\u0131s\u0131 s\u0259nin q\u00fcdr\u0259tli d\u00f6vl\u0259tinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si, hakimiyy\u0259tinin daha da b\u0259rkim\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn edilir. Qoy onun h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri s\u0259ni k\u0259d\u0259rl\u0259ndirm\u0259sin, onun c\u0259hdl\u0259ri s\u0259ni qay\u011f\u0131land\u0131rmas\u0131n. O ki, s\u0259nin m\u0259ml\u00fck\u00fcnd\u00fcr!&#8221; O, \u00f6z anas\u0131ndan bunlar\u0131 e\u015fitdikc\u0259 susurdu.<\/p>\n<p><strong>Ard\u0131 var<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Yunus O\u011fuz \u018fvv\u0259lini buradan oxuya bil\u0259rsiniz:\u00a0 \u00a0 \u00a0 https:\/\/mediazona.az\/?p=27778 Herodot yaz\u0131r: &#8220;H\u00f6kmdar Tomris \u00f6z qo\u015fununun v\u0259 o\u011flunun taleyind\u0259n x\u0259b\u0259r tutub Kirin h\u00fczuruna onun bu s\u00f6zl\u0259rini \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn adam g\u00f6nd\u0259rm\u0259yi buyurur:&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":27772,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24,15,1],"tags":[],"class_list":["post-27817","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-manset","category-mdniyyt","category-xbr-xtti"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27817","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=27817"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27817\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":27819,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27817\/revisions\/27819"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/27772"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=27817"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=27817"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=27817"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}