{"id":27778,"date":"2025-04-25T17:02:28","date_gmt":"2025-04-25T13:02:28","guid":{"rendered":"https:\/\/mediazona.az\/?p=27778"},"modified":"2025-04-25T17:02:28","modified_gmt":"2025-04-25T13:02:28","slug":"uygur-tor%c9%99si-33-buyruq-turk-etnonimi-v%c9%99-tor%c9%99l%c9%99ri-kitabindan-yunus-oguz-yazir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mediazona.az\/?p=27778","title":{"rendered":"Uy\u011fur t\u00f6r\u0259si (33 buyruq)- \u201cT\u00fcrk\u201d etnonimi v\u0259 t\u00f6r\u0259l\u0259ri&#8221; kitab\u0131ndan- YUNUS O\u011eUZ yaz\u0131r"},"content":{"rendered":"<p><strong>YUNUS\u00a0 O\u011eUZ<\/strong><\/p>\n<p>\u018fvv\u0259lini\u00a0 buradan\u00a0 oxuya\u00a0 bil\u0259rsiniz\u00a0\u00a0<a href=\"https:\/\/olaylar.az\/news\/sosial\/591962\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https:\/\/olaylar.az\/news\/sosial\/591962<\/a><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/olaylar.az\/news\/sosial\/591962\" alt=\"\" \/><\/p>\n<p><strong><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/olaylar.az\/news\/sosial\/591962\" alt=\"\" \/><\/strong><\/p>\n<p>Tanr\u0131 (Yaradan) t\u0259kdir.<\/p>\n<div class=\"AdviadNativeVideo\"><\/div>\n<p>H\u0259r k\u0259s Tanr\u0131dan kut (can, yaxud xo\u015fb\u0259xtlik) almaq ist\u0259rs\u0259 ba\u015fqas\u0131na yalvarmas\u0131n.<\/p>\n<p>Bir El (d\u00f6vl\u0259t), bir Xaqan, bir Tanr\u0131.<\/p>\n<p>Bir q\u0131na iki q\u0131l\u0131nc girm\u0259z.<\/p>\n<p>Bir xatun iki \u0259r ala bilm\u0259z v\u0259 bir budunda (xalqda) iki xalqan ola bilm\u0259z.<\/p>\n<p>T\u00f6r\u0259 t\u0259kdir<\/p>\n<p>T\u00f6r\u0259 q\u0259ti v\u0259 k\u0259skindir<\/p>\n<p>Kim ki, t\u00f6r\u0259y\u0259 uya (ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259y\u0259 \u0259m\u0259l ed\u0259n) kutlan\u0131r<\/p>\n<p>Kim ki, t\u00f6r\u0259y\u0259 q\u0131ya (\u015f\u00f6hr\u0259t tap\u0131r) qatlan\u0131r<\/p>\n<p>Kims\u0259 t\u00f6r\u0259d\u0259n \u00fcst\u00fcn deyildir. Dirilik v\u0259 birlik \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00f6r\u0259 budur.<\/p>\n<p>Bir \u00e7oban s\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u0259, bir ki\u015fi ail\u0259sin\u0259, bir Xaqan buduna (xalq\u0131na) g\u00f6r\u0259 sorumludur.<\/p>\n<p>H\u0259r ki\u015fi (\u0259r) qad\u0131n\u0131na, at\u0131na, silah\u0131na sahib \u00e7\u0131xacaq.<\/p>\n<p>Ana-ataya v\u0259 babaya t\u0259zim (say\u011f\u0131) g\u00f6st\u0259ril\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>H\u0131sm\u0131na (h\u0259r iki t\u0259r\u0259fd\u0259n anaya, ataya, bac\u0131ya, qarda\u015fa) sar\u0131lacaq, qon\u015funu g\u00f6zl\u0259y\u0259c\u0259ks\u0259n.<\/p>\n<p>10. \u018fr, ki\u015fi yalan s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>11. Mal \u00e7alan (o\u011furlayan), m\u00fclk \u0259v\u0259zini mislil\u0259 \u00f6d\u0259y\u0259c\u0259k. Hesab\u0131 ya mal\u0131, ya da can\u0131 il\u0259 \u00f6d\u0259y\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>12. Kims\u0259 zorlama\u011fa c\u0259hd ed\u0259rs\u0259, can\u0131ndan (edam) olunacaq.<\/p>\n<p>13. H\u0259r kim olursa-olsun haqs\u0131z, aldad\u0131c\u0131 (f\u0131r\u0131ldaq) i\u015f tutarsa, d\u0259rhal hesab ist\u0259nil\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>14. Sava\u015fdan k\u0259nar duran, ya da qa\u00e7an c\u0259h\u0259nn\u0259m\u0259 (tamuya) g\u00f6nd\u0259ril\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>15. Aman dil\u0259y\u0259n\u0259 q\u0131l\u0131nc qald\u0131rmayacaqsan, s\u0259n\u0259 s\u0131\u011f\u0131nana arxa \u00e7evirm\u0259y\u0259c\u0259ks\u0259n.<\/p>\n<p>16. Ba\u015f qald\u0131ran\u0131n ba\u015f\u0131 k\u0259sil\u0259c\u0259k (al\u0131nacaq), haqq ist\u0259yinin haqq\u0131 veril\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>17. Kims\u0259 kims\u0259y\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>18. Kin v\u0259 lov\u011fal\u0131qdan uzaq olacaqsan.<\/p>\n<p>19. M\u0259zluma m\u0259rh\u0259m\u0259t, zal\u0131ma \u0259zab hiss etdir\u0259c\u0259ks\u0259n.<\/p>\n<p>20. Z\u0259if\u0259, yaral\u0131ya, u\u015fa\u011fa v\u0259 qad\u0131na \u0259l qald\u0131rmayacaqsan.<\/p>\n<p>21. Q\u0131z\u0131 ist\u0259y\u0259n, xaqan da olsa, b\u0259y d\u0259 olsa bel\u0259 q\u0131z ist\u0259diyin\u0259 veril\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>22. Laz\u0131ms\u0131z yer\u0259 a\u011fac k\u0259sm\u0259y\u0259c\u0259ks\u0259n, suyu \u00e7irkl\u0259ndirm\u0259y\u0259c\u0259ks\u0259n.<\/p>\n<p>23. Bilm\u0259yib yalandan bildim dem\u0259y\u0259c\u0259ks\u0259n, d\u0259rdini (m\u00fc\u015fg\u00fcl\u00fc) bil\u0259n\u0259 (anlayana) dan\u0131\u015facaqsan.<\/p>\n<p>24. Bu g\u00fcn\u00fcn i\u015fini sabaha buraxmayacaqsan.<\/p>\n<p>25. Eyib (s\u0259hv) g\u00f6rm\u0259y\u0259c\u0259k, eyib (s\u0259hv) axtarmayacaqsan.<\/p>\n<p>26. G\u00fccl\u00fc ik\u0259n \u0259fv et, z\u0259ifk\u0259n s\u0259br et.<\/p>\n<p>27. Yaz\u011f\u0131na (q\u0259d\u0259rin\u0259) asi olma<\/p>\n<p>28. Etdiyin yax\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 unut, s\u0259n\u0259 edil\u0259n yax\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 unutma.<\/p>\n<p>29. H\u0259r k\u0259s \u0259dal\u0259tl\u0259 i\u015f g\u00f6r\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>30. H\u0259r n\u0259 edirs\u0259n et, ancaq m\u00fchakim\u0259 olunaca\u011f\u0131n\u0131 he\u00e7 zaman unutma.<\/p>\n<p>31. Xalq\u0131na yad olma, ip\u0259yin \u0259las\u0131na, s\u00f6z\u00fcn t\u0259rifin\u0259 aldanma, onlarla s\u00fcsl\u0259nm\u0259.<\/p>\n<p>32. Xaqan odur ki, \u0259dal\u0259ti \u00fcst\u00fcn tutsun, t\u00f6r\u0259ni yarats\u0131n. T\u00f6r\u0259 yox olarsa, El (d\u00f6vl\u0259t) yox olar. El (d\u00f6vl\u0259t) olmazsa, budun (xalq\u0131n) qul olar.<\/p>\n<p>33. Ey, T\u00fcrk O\u011fuz b\u0259yl\u0259ri, ey mill\u0259tim, e\u015fidin!\u00a0 &#8220;\u00dcstd\u0259 mavi g\u00f6y \u00e7\u00f6km\u0259dikc\u0259, altda ya\u011f\u0131z (sar\u0131) yer d\u0259linm\u0259dikc\u0259 s\u0259nin Elini v\u0259 t\u00f6r\u0259ni kim poza bil\u0259r?..&#8221;<\/p>\n<p>Titr\u0259 v\u0259 k\u0259ndin\u0259 d\u00f6n!<\/p>\n<p>D\u0259d\u0259 Qorqud buyruqlar\u0131<\/p>\n<p>Ey o\u011ful!<\/p>\n<p>&#8211; Bil\u0259s\u0259n ki, dan\u0131\u015fan, d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n, anan, atan, h\u0259yat yolda\u015f\u0131n, dostun v\u0259 s\u0259nin kimi \u015f\u0259kill\u0259nmi\u015f olan h\u0259r varl\u0131q insand\u0131r.<\/p>\n<p>Lakin adam deyildir, igid deyildir.<\/p>\n<p>\u018fr (ki\u015fi) deyildir.<\/p>\n<p>Adam olan, igid olan, \u0259r olan arxadan vurmaz, o\u011ful!<\/p>\n<p>Ha s\u00f6z il\u0259, ha silah il\u0259&#8230; ha q\u0259lbind\u0259n, ciy\u0259rind\u0259n, ha diqq\u0259tsizliyinl\u0259, amma arxadan vuran \u0259r olmaz, o\u011ful!<\/p>\n<p>-S\u0259nin yan\u0131na yalanla g\u0259l\u0259ni s\u0259n ilan say.<\/p>\n<p>-Yalan\u0131 dost ed\u0259ni, s\u0259n dost etm\u0259&#8230;<\/p>\n<p>-Dilini yalana al\u0131\u015fd\u0131rma&#8230;<\/p>\n<p>-H\u0259d\u0259fin\u0259 \u00e7atmaq ist\u0259yirs\u0259ns\u0259 ox kimi ol&#8230;<\/p>\n<p>Amma yay olma, \u00e7\u00fcnki yay n\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259rilirs\u0259 g\u0259rilsin, sonunda yerind\u0259 qalacaq. Oxsa h\u0259d\u0259f\u0259 \u00e7at\u0131r.<\/p>\n<p>Yay\u0131 g\u0259r\u0259n \u0259l d\u0259 s\u0259n ol&#8230;<\/p>\n<p>S\u0259n ol ki, h\u0259d\u0259fi qa\u00e7\u0131rmayasan&#8230;<\/p>\n<p>El\u0259 oxlar var ki, h\u0259d\u0259find\u0259n sapm\u0131\u015f, \u00f6z\u00fcn\u00fc vurmu\u015fdur.<\/p>\n<p>&#8211; D\u00fcnya d\u00f6n\u0259r. D\u00fcnya d\u00f6nd\u00fckc\u0259 hesab da d\u00f6n\u0259r.<\/p>\n<p>&#8211; Varl\u0131\u011f\u0131nla \u00f6y\u00fcnm\u0259, darl\u0131\u011f\u0131na g\u00fcc\u0259nm\u0259&#8230;<\/p>\n<p>&#8211; D\u00fcnya d\u00f6nd\u00fckc\u0259 s\u0259n bilm\u0259diyin olur, g\u00f6rm\u0259diyini g\u00f6r\u00fcrs\u0259n&#8230;<\/p>\n<p>&#8211; Oldu\u011fundan s\u0131yr\u0131ld\u0131qda, g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fc unudarsan&#8230;<\/p>\n<p>&#8211; B\u00f6y\u00fck tufanlar x\u0259fif \u0259sm\u0259kl\u0259 ba\u015flar, x\u0259fif \u0259sm\u0259kl\u0259 d\u0259 bit\u0259r&#8230;<\/p>\n<p>&#8211; H\u0259r k\u0259s g\u00f6r\u0259c\u0259yini g\u00f6r\u00fcr v\u0259 sonra \u0259slin\u0259 d\u00f6n\u00fcr&#8230;<\/p>\n<p>-Xanla d\u00fcnya tamam olsa idi, bu g\u00fcn s\u0259n\u0259 yer qalmazd\u0131&#8230;<\/p>\n<p>B\u0259y d\u0259 bir, k\u0259ndli d\u0259&#8230; D\u00fcnya d\u00f6n\u00fcr o\u011ful, d\u00f6nd\u00fckc\u0259 \u00f6n\u00fcn\u0259 \u00f6l\u00fcm g\u0259lir&#8230;<\/p>\n<p>-H\u0259r \u015feyin d\u00f6nd\u00fcy\u00fc bu d\u00fcnyada &#8220;m\u0259n d\u00f6nm\u00fcr\u0259m&#8221; dey\u0259 bilm\u0259zs\u0259n&#8230;<\/p>\n<p>-H\u0259r k\u0259s d\u00f6n\u00fcr o\u011f\u00fcl, amma kimi bataql\u0131\u011fa, kimi \u00e7\u0131r-\u00e7\u0131rp\u0131 aras\u0131na&#8230; kimi d\u0259ryadan, kimi g\u00fcl ba\u011f\u00e7as\u0131ndan d\u00f6n\u00fcr&#8230;<\/p>\n<p>Olacaqsansa d\u0259ryadan d\u00f6n\u0259n k\u00f6p\u00fck ol.<\/p>\n<p>D\u00f6n\u0259c\u0259ks\u0259ns\u0259 g\u00fcl ba\u011f\u00e7as\u0131ndan d\u00f6n\u0259n qoxu ol&#8230;<\/p>\n<p>-Toza, torpa\u011fa b\u00fcr\u00fcnm\u0259, \u00e7amurda, bataql\u0131qda s\u00fcr\u00fcnm\u0259&#8230;<\/p>\n<p>-Dilin\u0259 diqq\u0259t et, belin\u0259 diqq\u0259t et&#8230;<\/p>\n<p>-Elin\u0259 diqq\u0259t et&#8230; qul haqq\u0131 il\u0259 d\u00f6nm\u0259&#8230;<\/p>\n<p>Yalanla, riya il\u0259, iftira il\u0259, qeyb\u0259tl\u0259 d\u00f6nm\u0259&#8230;<\/p>\n<p>-Zal\u0131m\u0131 sevm\u0259, zal\u0131ma meydan verm\u0259&#8230;<\/p>\n<p>-Ba\u015fqa bir i\u015fin yoxdursa, do\u011frusu var&#8230; Do\u011fru ol.<\/p>\n<p>-\u018fyil, amma s\u00fcr\u00fcnm\u0259. Al\u00e7aq k\u00f6n\u00fcll\u00fc ol, amma al\u00e7alma.<\/p>\n<p>-Yer v\u0259 g\u00f6y&#8230; Yerd\u0259kil\u0259r v\u0259 g\u00f6yd\u0259kil\u0259r.<\/p>\n<p>V\u0259 Uca Tanr\u0131 \u015fahid olsun ki;<\/p>\n<p>S\u0259n \u0259r olduqca, igid olduqca, adam olduqca&#8230;<\/p>\n<p>V\u0259 s\u0259nd\u0259n\u00a0 olanlar, s\u0259nin yan\u0131ndak\u0131lar bel\u0259 olduqca t\u00fcrk mill\u0259tinin k\u00fcr\u0259yi yer\u0259 d\u0259ym\u0259z!<\/p>\n<p>Buyruqlar\u0131 m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259, y\u0259ni indi n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir\u0259nd\u0259 adi v\u0259 b\u0259sit g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259r, lakin d\u00f6vr\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 bu t\u00f6r\u0259l\u0259r m\u00fck\u0259mm\u0259l olub, b\u00fct\u00fcn toplumu idar\u0259 ed\u0259 bilirdi. T\u00f6r\u0259l\u0259rin t\u0259snifat\u0131na fikir verdikd\u0259, burada toplumu idar\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn madd\u0259l\u0259r movcuddur. Birinci iki buyruq (m\u00fcasir dild\u0259 des\u0259k, madd\u0259 inanca aiddir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc\u00a0 buyruq is\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u00f6vl\u0259t qurulu\u015funu ehtiva edir. 33 buyruqda bundan ba\u015fqa h\u00fcquq, sosial, ekoloji, etik, m\u0259n\u0259vi madd\u0259l\u0259r d\u0259 var, bir s\u00f6zl\u0259 d\u00f6vr\u00fcn \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 toplumu idar\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259rtl\u0259r var.<\/p>\n<p>Burada, \u0259sas\u0259n diqq\u0259ti t\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131na y\u00f6n\u0259ltm\u0259k ist\u0259rdim, yaxud sosial t\u0259b\u0259q\u0259d\u0259 onlar\u0131n tutdu\u011fu yeri d\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259k laz\u0131md\u0131r. O zamanlarda deyildiyi bir k\u0259lm\u0259ni bir daha xat\u0131rlatmaq ist\u0259rdim: &#8220;\u018fr (ki\u015fi) ordu qurar, xatun d\u00f6vl\u0259t&#8221;. Fikir verdinizmi, qad\u0131n\u0131n yeri toplumda g\u00f6r\u00fcn n\u0259 q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259kd\u0259dir ki, h\u0259tta t\u00f6r\u0259y\u0259 sal\u0131n\u0131r, buyruq ona say\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259m\u0259sini t\u0259l\u0259b edir. Bu, o zamanlarda idi ki, ba\u015fqa xalqlarda qad\u0131n\u0131n he\u00e7 bir h\u00fcququ yox idi. Buna s\u0259b\u0259b d\u0259 vard\u0131.<\/p>\n<p>T\u00fcrk mifologiyas\u0131nda qad\u0131n yarad\u0131c\u0131 hesab olunur.<\/p>\n<p>T\u00fcrk toplumunda qad\u0131n\u0131n yeri<\/p>\n<p>1. T\u00fcrkl\u0259rin \u0259n \u0259ski dastanlar\u0131ndan biri olan &#8220;Yarad\u0131l\u0131\u015f&#8221; dastan\u0131nda Yaradana ilham ver\u0259n &#8220;A\u011f Ana&#8221; adl\u0131 qad\u0131nd\u0131r.<\/p>\n<p>2. O\u011fuz xaqan\u0131n xo\u015fb\u0259xt h\u0259yat yolda\u015flar\u0131ndan biri mavi i\u015f\u0131qdan, dig\u0259ri is\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s a\u011facdan do\u011fulmu\u015f f\u00f6vq\u0259lad\u0259 qad\u0131nlard\u0131r.<\/p>\n<p>3. Orxon-Yenisey kitab\u0131nda Bilg\u0259 Xaqan &#8220;Sizl\u0259r, anam Xatun, n\u0259n\u0259l\u0259rim, xala v\u0259 bibil\u0259rim, q\u0131z \u015fahzad\u0259l\u0259rim&#8230;&#8221; s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 xitab\u0131na ba\u015flay\u0131r.<\/p>\n<p>4. \u018fski t\u00fcrk inanc\u0131na g\u00f6r\u0259 &#8220;Xan v\u0259 Xatun&#8221; g\u00f6y v\u0259 yerin u\u015faqlar\u0131d\u0131r. Qad\u0131n\u0131n yeri g\u00f6y\u00fcn yeddinci qat\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>5. \u018fski t\u00fcrk dastanlar\u0131nda qad\u0131n \u0259rinin (erk\u0259yinin) h\u0259mi\u015f\u0259 yan\u0131ndad\u0131r. Qad\u0131n \u0259rinin g\u00fcc v\u0259 ilham qayna\u011f\u0131 hesab olunurdu.<\/p>\n<p>6. T\u00fcrk dastanlar\u0131n\u0131n q\u0259hr\u0259manlar\u0131 yax\u015f\u0131 at \u00e7apan, yax\u015f\u0131 sava\u015fan, ox atan, q\u0131l\u0131nc \u00e7alan qad\u0131nlarla evl\u0259nm\u0259k ist\u0259rdil\u0259r: &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; dastan\u0131nda bel\u0259 n\u00fcmun\u0259l\u0259r \u00e7oxdur.<\/p>\n<p>7. \u018fski bir t\u00fcrk s\u00f6z\u00fc: &#8220;Birinci z\u0259nginlik sa\u011fl\u0131qd\u0131rsa, ikinci z\u0259nginlik yax\u015f\u0131 bir qad\u0131nd\u0131r&#8221;.<\/p>\n<p>8. Sava\u015fda qad\u0131nlar\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259n \u0259lin\u0259 ke\u00e7m\u0259si b\u00f6y\u00fck utanc hesab olunurdu.<\/p>\n<p>9. O\u011fuz Xaqan dastan\u0131nda deyildiyi kimi (bu h\u0259m d\u0259 t\u00f6r\u0259d\u0259 qeyd olunub) zorlama\u011fa c\u0259hdin c\u0259zas\u0131 edamd\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fr\u0259b s\u0259yyah\u0131 \u018fhm\u0259d ibn Faldan, t\u00fcrkl\u0259rin t\u0259cav\u00fczd\u0259 g\u00fcnahland\u0131r\u0131lan bir n\u0259f\u0259rin ayaqlar\u0131n\u0131n \u00e7arpaz ba\u011flanmas\u0131 v\u0259 ipi k\u0259sdikd\u0259 \u015faqqaland\u0131\u011f\u0131 edam\u0131ndan yaz\u0131r.<\/p>\n<p>10. \u018fr\u0259b s\u0259yyab\u0131 ibn Batuta yaz\u0131r: &#8220;Burada x\u0259fif bir i\u015fin \u015fahidi oldum ki, o da t\u00fcrkl\u0259rin qad\u0131nlar\u0131na g\u00f6st\u0259rdiyi h\u00f6rm\u0259tdir&#8221;. Buradak\u0131 qad\u0131nlar\u0131n h\u00f6rm\u0259ti, izz\u0259ti v\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259si ki\u015fil\u0259rd\u0259kind\u0259n daha \u00fcst\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p>11. Xaqan\u0131n buyruqlar\u0131, yaxud h\u00f6kml\u0259ri yaln\u0131z &#8220;Xaqan buyurur ki&#8230;&#8221; ifad\u0259si il\u0259 ba\u015flard\u0131rsa ke\u00e7\u0259rli q\u0259bul edilm\u0259zdi.<\/p>\n<p>12. Xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin q\u0259bulunda xatun da xaqanla b\u0259rab\u0259r olurdu. Ziyaf\u0259t v\u0259 m\u0259rasiml\u0259rd\u0259 qad\u0131n xaqan\u0131n solunda oturur, siyasi fikirl\u0259rini bildirirdi. Misal \u00fc\u00e7\u00fcn, Hun imperatorlu\u011fun ad\u0131ndan \u00c7in il\u0259 bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131n\u0131 Mete xan\u0131n xatunu imzalam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>13. \u018fbd\u00fcl Qazi Bahad\u0131r xan &#8220;\u015e\u0259c\u0259reyi T\u0259r\u0259k\u0259m\u0259&#8221;d\u0259 O\u011fuz\u00a0 elind\u0259 yeddi q\u0131z\u0131n uzun ill\u0259r b\u0259ylik etm\u0259sind\u0259n yaz\u0131r.<\/p>\n<p>Bunu Qaraxanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin Dehli sultanl\u0131\u011f\u0131na aid etm\u0259k olar.<\/p>\n<p>14. Qad\u0131n\u0131n ucal\u0131\u011f\u0131n\u0131 simvoliz\u0259 ed\u0259n daha bir misal. Altay da\u011flar\u0131n\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k zirv\u0259sin\u0259 &#8220;Qad\u0131nba\u015f\u0131&#8221; ad\u0131 verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>15. \u018fski t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 qad\u0131n miras haqq\u0131na sahibdir. Qad\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259 m\u0259xsus mal-d\u00f6vl\u0259ti olurdu v\u0259 o, bunu ist\u0259diyi kimi idar\u0259 ed\u0259r, yaxud da\u011f\u0131da bil\u0259rdi.<\/p>\n<p>16. \u018fski t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 ki\u015fi qad\u0131n\u0131n\u0131 bo\u015faya bildiyi kimi, qad\u0131n da \u0259rini bo\u015faya bil\u0259rdi.<\/p>\n<p>Dig\u0259r toplumlarda qad\u0131na m\u00fcnasib\u0259t<\/p>\n<p>1. \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259 XI \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r ki\u015fil\u0259r arvadlar\u0131n\u0131 sata bil\u0259rdil\u0259r. Xristianlar is\u0259 qad\u0131na \u015feytan g\u00f6z\u00fc il\u0259 baxm\u0131\u015fd\u0131lar. \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259 qad\u0131n murdar varl\u0131q say\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130ncil\u0259 \u0259l vura bilm\u0259zdi. Qad\u0131nlar \u0130ncili oxuma haqq\u0131na henri d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (1509-1547) sahib olmu\u015flar.<\/p>\n<p>2. \u0130ngilis yepiskopu Dour 1888-ci ild\u0259 Vestminstr kils\u0259sind\u0259 vaaz ver\u0259rk\u0259n s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir: &#8220;Bundan y\u00fcz il \u00f6nc\u0259 qad\u0131n\u0131n \u0259rinin s\u00fcfr\u0259sin\u0259 oturmaq haqq\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 kimi, soru\u015fmadan da s\u00f6z\u0259 ba\u015flamas\u0131 qada\u011fan idi. Erk\u0259k usaqlar is\u0259 analar\u0131na xidm\u0259t\u00e7id\u0259n art\u0131q d\u0259y\u0259r verm\u0259zdil\u0259r.<\/p>\n<p>3. \u00c7ind\u0259 bo\u015fanma haqq\u0131 yaln\u0131z ki\u015fiy\u0259 aid idi.<\/p>\n<p>4. Buddizmin banisi Buda is\u0259 ba\u015flan\u011f\u0131cda qad\u0131nlar\u0131 dinin\u0259 q\u0259bul etm\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n<p>5. Roma h\u00fcququnda qad\u0131n \u015f\u0259xsi mal\u0131na h\u00f6km ver\u0259, v\u0259siyy\u0259t ed\u0259 bilm\u0259zdi. Roma h\u00fcququ qad\u0131n\u0131 yeti\u015fmi\u015f saym\u0131rd\u0131. Dul qad\u0131n\u0131n \u0259r\u0259 getm\u0259si g\u00fcnah idi.<\/p>\n<p>6. Cind\u0259 yeni do\u011fulan u\u015faq o\u011flan idis\u0259, bahal\u0131 kuma\u015flara, q\u0131z idis\u0259 bez par\u00e7aya b\u00fck\u00fcl\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>7. \u0130randa qanlar\u0131n\u0131 pozmamaq (d\u0259yi\u015fdirm\u0259m\u0259k) \u00fc\u00e7\u00fcn yaln\u0131z yax\u0131n \u0259qrabalarla evlilik uy\u011fun g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p>8. C\u0259haliyy\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 q\u0131z u\u015faqlar\u0131n\u0131 diri-diri basd\u0131rmaq ad\u0259t idi.<\/p>\n<p>9. XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Avropada qad\u0131n se\u00e7ki h\u00fcququndan m\u0259hrum idi. Bizd\u0259 is\u0259 1918-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq Cumhuriyy\u0259ti yaranar-yaranmaz qad\u0131nlara se\u00e7m\u0259k v\u0259 se\u00e7ilm\u0259k h\u00fcququ verildi.<\/p>\n<p>T\u00fcrk qad\u0131nlar\u0131 he\u00e7 zaman \u00fczl\u0259rini gizl\u0259tmir v\u0259 islam qaydalar\u0131na uy\u011fun h\u0259r\u0259mxanada g\u00fcnl\u0259rini ke\u00e7irmirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Onlardan bir ne\u00e7\u0259sini yad\u0131m\u0131za salaq.<\/p>\n<p>1.Tomris xan.<\/p>\n<p>Herodot da \u00f6z\u00fcn\u00fcn &#8220;Tarix&#8221; kitab\u0131nda sah\u0259d\u0259t g\u0259tirir ki, e.\u0259. VI \u0259srd\u0259 bu qad\u0131n sakiq (iskit, massaget)-in h\u00f6kmdar\u0131 olmu\u015f \u018fh\u0259m\u0259ni h\u00f6kmdar\u0131 Kir\u0259 qar\u015f\u0131 vuru\u015fmu\u015f v\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 parlaq q\u0259l\u0259b\u0259 qazanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Herodot yaz\u0131r ki, massagetl\u0259r Araz\u0131n o tay\u0131nda yerl\u0259\u015firdil\u0259r v\u0259 tez-tez \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259r s\u0259lt\u0259n\u0259tin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259r v\u0259 basq\u0131nlar edir, \u00f6lk\u0259ni ya\u011fmalay\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>Kir bu y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259r\u0259 son qoymaq v\u0259 massagetl\u0259r \u00f6lk\u0259sini \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn el\u00e7il\u0259rini g\u00f6nd\u0259rib onunla evl\u0259nm\u0259k t\u0259klifini bildirir. Lakin Tomris xan Kirin hiyl\u0259sini anlay\u0131r v\u0259 t\u0259klifi r\u0259dd edir, \u00e7\u00fcnki d\u00f6vr\u00fcn qaydalar\u0131na g\u00f6r\u0259 \u018fh\u0259m\u0259ni h\u00f6kmdar\u0131 il\u0259 evl\u0259ndiyi zaman tabeliyind\u0259 olan \u00f6lk\u0259l\u0259r d\u0259 Kirin \u0259lin\u0259 ke\u00e7\u0259c\u0259kdi.<\/p>\n<p>Bundan q\u0259z\u0259bl\u0259n\u0259n Kir Tomrisi d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, Herodot qeyd edir ki, \u0130skit bayram\u0131 olan &#8220;Apatur&#8221;u yunanlardan ionlar ke\u00e7irirdil\u0259r. Bu s\u00f6z &#8220;apa&#8221; v\u0259 &#8220;tur&#8221;dan ibar\u0259tdir. \u0130skitl\u0259rd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 massagetl\u0259rd\u0259 geni\u015f qeyd olunurdu. &#8220;Apatur&#8221; &#8220;apa&#8221;, &#8220;ana&#8221; s\u00f6z\u00fcnd\u0259ndir. \u0130skitl\u0259rd\u0259 Babay\u0131n (Zevsin) arvad\u0131 bel\u0259 adlan\u0131r. Herodot onu Heya il\u0259 eynil\u0259\u015fdirir. Bu bayrama g\u00f6r\u0259 Tomris Kirl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 o\u011flunu g\u00f6nd\u0259rir. Lakin Kir Tomrisin o\u011flu Sparqapis\u0259 hiyl\u0259 i\u015fl\u0259dir. Onun qo\u015funlar\u0131 Araz\u0131 ke\u00e7\u0259r\u0259k bir g\u00fcnl\u00fck m\u0259saf\u0259d\u0259 \u0259n z\u0259if d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rini, \u0259rzaq v\u0259 \u00e7oxlu \u015f\u0259rab tuluqlar\u0131n\u0131 orada qoyub geri \u00e7\u0259kilir.\u00a0 Massagetl\u0259r q\u0259l\u0259b\u0259 qazand\u0131qdan sonra d\u00fc\u015fm\u0259nin q\u0259rargah\u0131nda qalm\u0131\u015f yem\u0259kl\u0259ri g\u00f6r\u00fcb kef etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131rlar. Doyunca yeyib, \u00e7ax\u0131r i\u00e7irl\u0259r, sonra da y\u0131x\u0131l\u0131b yat\u0131rlar. (Nec\u0259 d\u0259 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;da Qazan xan o\u011flu il\u0259 i\u00e7ib d\u0259rin yuxuya getm\u0259sin\u0259 b\u0259nz\u0259yir). Bu zaman \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259r g\u0259lib d\u00fc\u015fm\u0259nin b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259sini q\u0131r\u0131r, Tomrisin o\u011flunu da \u0259sir al\u0131rlar.<\/p>\n<p>Ard\u0131 var<\/p>\n<p>D\u0130QQ\u018fT! \u015eikay\u0259t v\u0259 t\u0259klifl\u0259riniz, g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz v\u0259 e\u015fitdiyiniz h\u0259r hans\u0131 bir maraql\u0131 m\u0259lumat\u0131 bu n\u00f6mr\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rin:\u00a0<span style=\"color: #0000ff;\">0 55 4 61 71 21 WHATSAPP<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>YUNUS\u00a0 O\u011eUZ \u018fvv\u0259lini\u00a0 buradan\u00a0 oxuya\u00a0 bil\u0259rsiniz\u00a0\u00a0https:\/\/olaylar.az\/news\/sosial\/591962 Tanr\u0131 (Yaradan) t\u0259kdir. H\u0259r k\u0259s Tanr\u0131dan kut (can, yaxud xo\u015fb\u0259xtlik) almaq ist\u0259rs\u0259 ba\u015fqas\u0131na yalvarmas\u0131n. Bir El (d\u00f6vl\u0259t), bir Xaqan, bir Tanr\u0131. Bir q\u0131na iki&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":27772,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17,24,1],"tags":[],"class_list":["post-27778","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dbiyyat","category-manset","category-xbr-xtti"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27778","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=27778"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27778\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":27779,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27778\/revisions\/27779"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/27772"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=27778"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=27778"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=27778"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}