{"id":27774,"date":"2025-04-22T14:32:43","date_gmt":"2025-04-22T10:32:43","guid":{"rendered":"https:\/\/mediazona.az\/?p=27774"},"modified":"2025-04-25T17:04:55","modified_gmt":"2025-04-25T13:04:55","slug":"turk-etnonimi-v%c9%99-tor%c9%99l%c9%99ri-yunus-oguz-yazir-4","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mediazona.az\/?p=27774","title":{"rendered":"\u201cT\u00dcRK\u201d etnonimi v\u0259 t\u00f6r\u0259l\u0259ri &#8211; YUNUS O\u011eUZ yaz\u0131r"},"content":{"rendered":"<p><strong>l hiss\u0259ni buradan oxuya bil\u0259rsiniz:\u00a0<a href=\"https:\/\/olaylar.az\/news\/edebiyyat\/587277\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https:\/\/olaylar.az\/news\/edebiyyat\/587277<\/a><\/strong><\/p>\n<p><strong>ll hiss\u0259ni buradan oxuya bil\u0259rsiniz:\u00a0<a href=\"https:\/\/olaylar.az\/news\/edebiyyat\/588140\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https:\/\/olaylar.az\/news\/edebiyyat\/588140<\/a><\/strong><\/p>\n<p><strong>lll hiss\u0259ni buradan oxuya bil\u0259rsiniz:\u00a0<a href=\"https:\/\/olaylar.az\/news\/edebiyyat\/588687\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https:\/\/olaylar.az\/news\/edebiyyat\/588687<\/a><\/strong><\/p>\n<p>Ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 \u0130lham\u0259 \u018fnv\u0259rq\u0131z\u0131 &#8220;Troya-Turoya, T\u00fcrk obas\u0131&#8221; kitab\u0131nda &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; v\u0259 &#8220;\u0130liada&#8221; \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 adlar\u0131n, toponiml\u0259rin, hidroniml\u0259rin m\u00fcqayis\u0259li analizini apar\u0131r. O yaz\u0131r:<\/p>\n<p>Adlar\u0131n b\u0259nz\u0259rliyin\u0259 baxaq: Homerd\u0259 Ares, &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;da Aruz, Uruz, Homerd\u0259 Peyroy, bizd\u0259 Beyr\u0259k. Homerd\u0259ki Pilemen ad\u0131na adekvat olaraq &#8220;Kitabi D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;da Bilg\u0259 ad\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. Y\u0259ni Troya t\u00fcrkl\u0259ri il\u0259 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; t\u00fcrkl\u0259rinin ad\u0131 bir-birin\u0259 b\u0259nz\u0259yir. B\u0259zi adlar is\u0259 yaranma \u00fcsuluna g\u00f6r\u0259 ox\u015fay\u0131r. Qaraca ad\u0131yla Akca (\u018fs\u0259rd\u0259 Aksani yaz\u0131l\u0131b), Homerd\u0259ki troyal\u0131 B\u0259nd\u0259r (Pandar) v\u0259 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;da Dondar, turoyal\u0131 Merok v\u0259 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;dak\u0131 \u015e\u00f6kl\u00fc M\u0259lik, turoyal\u0131 \u0130mbors &#8211; &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;da \u0130mran, turoyal\u0131 \u018fn\u00fcz (Anxiz) v\u0259 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;dak\u0131 B\u0259kd\u00fcz, turoyal\u0131 Turuz v\u0259 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;dak\u0131 Dirs\u0259, Qantural\u0131 antoponiml\u0259ri tam eyni deyils\u0259 d\u0259, ruh\u0259n yax\u0131nd\u0131rlar. Eyni xalqa aid oldu\u011fu sezilir. Turoyadak\u0131 Gigey g\u00f6l\u00fc hidronimi &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;dak\u0131 G\u00f6kc\u0259 g\u00f6l\u00fcn\u0259, Turoyadak\u0131 Aksu \u00e7ay\u0131 dastandak\u0131 A\u011f\u00e7ay hidronimin\u0259, Homerd\u0259ki Mikal da\u011f\u0131 bizd\u0259ki Mu\u011fan toponimin\u0259 uy\u011fun g\u0259lir. \u018fvv\u0259lki s\u0259hif\u0259l\u0259rd\u0259 qeyd etdiyimiz kimi Kassandra antroponiminin orijinal\u0131 \u018fs\u0259ndur \u015f\u0259klind\u0259 idi. Turoyal\u0131 Kassandra ad\u0131 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;dak\u0131 Qazan ad\u0131 il\u0259 eyni morfemd\u0259n ola bil\u0259r. G\u00f6y-g\u00f6l yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Qazandurmaz zirv\u0259sinin ad\u0131 da maraq do\u011furur. Bu ad\u0131 yunan t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fcnd\u0259 des\u0259k Kassandur ad\u0131 il\u0259 ortaq morfem al\u0131n\u0131r. Troyal\u0131 Troilin ad\u0131 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; o\u011fuzlar\u0131ndan Qantural\u0131n ad\u0131 il\u0259 eyni morfemlidir. &#8220;Qan+tur+al v\u0259 Tur+il&#8221; .<\/p>\n<p>\u0130slandlar\u0131n &#8220;Ki\u00e7ik Edda&#8221; abid\u0259sind\u0259 d\u0259 Troyan\u0131n t\u00fcrk \u00f6lk\u0259si oldu\u011fu t\u0259sdiqini tap\u0131r:<\/p>\n<p>&#8220;Troya t\u00fcrk \u00f6lk\u0259sidir&#8230; T\u00fcrkl\u0259rin \u00f6lk\u0259sini t\u0259rk edib&#8230;&#8221; Avropaya g\u0259l\u0259n aslar buraya t\u00fcrk ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini g\u0259tirdil\u0259r v\u0259 &#8220;burada t\u00fcrkl\u0259rin v\u0259rdi\u015f etdiyi qanunlar t\u0259tbiq olundu&#8221;.<\/p>\n<p>Strabonun ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdiyi &#8220;Kordub&#8221; da maraq dair\u0259mizd\u0259dir. &#8220;Kor&#8221; s\u00f6z\u00fc burada fonetik s\u0259s d\u0259yi\u015fm\u0259sin\u0259 m\u0259ruz qald\u0131\u011f\u0131ndan onu Kor \/ Qor kimi d\u0259 oxumaq olar. Qor is\u0259 &#8220;od&#8221;, &#8220;isti&#8221; m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.<\/p>\n<p>&#8220;Dub&#8221; is\u0259 \u015fumerc\u0259 &#8220;gil l\u00f6vh\u0259si&#8221;, t\u00fcrkc\u0259 &#8220;tup&#8221; variant\u0131 is\u0259 &#8220;bi\u015fmi\u015f k\u0259rpic&#8221; anlam\u0131nan g\u0259lir. \u018fg\u0259r bunun izah\u0131n\u0131 d\u00fczg\u00fcn verdiks\u0259, onda Kordubun m\u0259nas\u0131 &#8220;K\u0259rpic bi\u015fir\u0259nl\u0259rin \u015f\u0259h\u0259ri&#8221; izah\u0131na g\u0259lib \u00e7\u0131x\u0131r.<\/p>\n<p>\u015eumer-t\u00fcrk \u0259laq\u0259l\u0259ri d\u0259 burada da \u00f6z\u00fcn\u00fc ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rir. Professor E.\u018flib\u0259yzad\u0259 alman alimi Q.Vinqler\u0259 istinad\u0259n yaz\u0131r: &#8220;Biz\u0259 q\u0259d\u0259r \u0259lib \u00e7atm\u0131\u015f \u0259n q\u0259dim qaynaqlar semit dilind\u0259 deyil, &#8220;\u015fumer dilind\u0259&#8221; yaran\u0131b ki, daha sonralar bu yaz\u0131lar\u0131n dilini d\u0259 onlar\u0131n dili adland\u0131r\u0131blar. Biz\u0259 g\u0259lib \u00e7atm\u0131\u015f \u015eumer m\u0259tnl\u0259rinin \u00e7oxunun dil x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini h\u0259l\u0259lik izah ed\u0259 bilm\u0259s\u0259k d\u0259, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n q\u0259dim m\u0259d\u0259ni dili olan \u015eumer dilinin \u00fcmumi xarakteri bar\u0259d\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r t\u0259s\u0259vv\u00fcr yaran\u0131b. Bu dil \u0259sas \u0259lam\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rin\u0259 uy\u011fun iltisaqi qurulu\u015flu dildir v\u0259 semit dilinin qurulu\u015fundan tamamil\u0259 f\u0259rql\u0259nir&#8221;.<\/p>\n<p>Frans\u0131z alimi E.Rexl\u00fc qeyd edir ki, q\u0259dim yaz\u0131lar\u0131n \u015f\u0259had\u0259tini g\u00f6r\u0259 Babil sivilizasiyas\u0131n\u0131 inki\u015faf etdir\u0259nl\u0259r hind-avropa dill\u0259rind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131b, \u00f6zl\u0259rini dil v\u0259 m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 Avropadan h\u0259qiqi v\u0259 yalan\u00e7\u0131 xalqlar\u0131n\u0131n qohumu sayan q\u0259bil\u0259l\u0259r olmam\u0131\u015flar. Aril\u0259rin b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259 tam \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fcn t\u0259siri alt\u0131nda olan assiroloqlar \u00f6zl\u0259rinin bu k\u0259\u015ffind\u0259n xeyli heyr\u0259t\u0259 g\u0259ldil\u0259r v\u0259 g\u00f6rd\u00fcl\u0259r ki, \u0259n q\u0259dim ox\u015f\u0259killi yaz\u0131lar\u0131n dilind\u0259 \u0130ran v\u0259 semit dill\u0259rin\u0259 xas cizgil\u0259r q\u0259tiyy\u0259n yoxdur. Turan v\u0259 Ural-Altay dill\u0259ri il\u0259 birba\u015fa qohumluq var.<\/p>\n<p>T\u00fcrk alimi \u018fhm\u0259d Cavad is\u0259 yaz\u0131r: &#8220;\u015eumer dilinin turani dill\u0259r\u0259 b\u0259nz\u0259diyi art\u0131q q\u0259bul edilmi\u015fdir. \u015eumerl\u0259r haqq\u0131nda \u0259n yeni v\u0259 m\u00f6t\u0259b\u0259r \u0259s\u0259r n\u0259\u015fr ed\u0259n Volley \u015fumerl\u0259ri morfoloji c\u0259h\u0259td\u0259n &#8220;\u0259ski T\u00fcrkc\u0259y\u0259 b\u0259nz\u0259r&#8221; bir dild\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259bul edir: &#8220;\u015eumerl\u0259r t\u00fcrkd\u00fcr, \u015fumerl\u0259rin t\u00fcrk oldu\u011fu m\u0259s\u0259l\u0259sinin \u00e7oxlu s\u00fcbutlar\u0131 var; bizi bu q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259tir\u0259n \u0259n g\u00fccl\u00fc s\u00fcbut ikidir:<\/p>\n<p>1.\u00a0\u00a0\u00a0 Dil s\u00fcbutu;<\/p>\n<p>2.\u00a0\u00a0\u00a0 Geoloji v\u0259 arxeoloji s\u00fcbut&#8221;.<\/p>\n<p>Strabon Onoba, Ossonoba v\u0259 Menoba \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kir. Tarixd\u0259n d\u0259 m\u0259lumdur ki, &#8220;oba&#8221; s\u00f6z\u00fc yaln\u0131z t\u00fcrkl\u0259r\u0259 m\u0259xsusdur v\u0259 indinin \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 \u0259ks\u0259r t\u00fcrk tayfalar\u0131 aras\u0131nda i\u015fl\u0259nm\u0259kd\u0259dir. Onoba on s\u00fclal\u0259nin, Ossonoba \u00e7ox g\u00fcman ki, otuz s\u00fclal\u0259nin bir yerd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fib oba salmas\u0131d\u0131r. \u015e\u0259h\u0259rl\u0259rin adlar\u0131n\u0131n bel\u0259c\u0259 s\u0131ralanmas\u0131 bir daha t\u0259sdiql\u0259yir ki, s\u00fclal\u0259l\u0259rin say\u0131na g\u00f6r\u0259 \u015f\u0259h\u0259r\u0259 d\u0259 s\u00fclal\u0259nin say\u0131n\u0131 t\u0259sdiq ed\u0259n adlar verilmi\u015fdir. M\u0259s\u0259l\u0259n, Menoba t\u0259k bir s\u00fclal\u0259nin sald\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259h\u0259r kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verilir. G\u00fcman ki, bu \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin sal\u0131nmas\u0131 uzun bir tarixi yol ke\u00e7mi\u015fdir.<\/p>\n<p>Strabon daha bir \u015f\u0259h\u0259r ad\u0131 \u00e7\u0259kir: &#8220;Salas sakinl\u0259ri \u0259srar\u0259ngiz v\u0259 z\u0259rif par\u00e7alar haz\u0131rlay\u0131rlar&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Burada Sal+az iki s\u00f6zd\u0259n ibar\u0259t olmas\u0131na baxmayaraq, birincinin m\u00fcxt\u0259lif \u00e7alarlar\u0131 m\u00f6vcuddur. Bel\u0259 ki, &#8220;sal&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u0259 h\u0259m yer, h\u0259m tayfa adlar\u0131nda, h\u0259m d\u0259 m\u0259i\u015f\u0259td\u0259, m\u00fcasir dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n ifad\u0259l\u0259rd\u0259 rast g\u0259lm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. M\u0259s\u0259l\u0259n, Qazan xan\u0131n q\u0259bil\u0259si Salur adlan\u0131r, Az\u0259rbaycanda Salyan adl\u0131 rayon var. Yaxud heyvan k\u0259sil\u0259n yer\u0259 sallaqxana deyirl\u0259r. &#8220;Salda\u015f\u0131&#8221; m\u0259fhumu da m\u00f6vcuddur. Sonralar is\u0259 &#8220;sal&#8221; s\u00f6z\u00fc feil kimi i\u015fl\u0259dilib: salmaq, sallamaq v\u0259 sair.<\/p>\n<p>M.Ka\u015f\u011fari &#8220;sal&#8221; il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fcxt\u0259lif \u00e7alar v\u0259 m\u0259na da\u015f\u0131yan s\u00f6zl\u0259r verir:<\/p>\n<p>&#8220;Sal &#8211; sal, ki\u00e7ik qay\u0131q<\/p>\n<p>Sal &#8211; qablardak\u0131 zeh, \u00e7ini lak\u0131<\/p>\n<p>Sal &#8211; salmaq, atmaq: bir \u015fey\u0259 i\u015far\u0259 verm\u0259k; g\u00f6t\u00fcrm\u0259k; toplu hala g\u0259tirm\u0259k<\/p>\n<p>Sal\u00e7\u0131 &#8211; a\u015fpaz<\/p>\n<p>Sal\u0131 &#8211; suvaq al\u0259ti, mala<\/p>\n<p>Saltur &#8211; sald\u0131rmaq, \u00e7\u0131xar\u0131b atmaq<\/p>\n<p>&#8220;Q\u0259dim t\u00fcrk s\u00f6zl\u00fcy\u00fc&#8221;nd\u0259 d\u0259 &#8220;sal&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nalar\u0131 verilir:<\/p>\n<p>Sal &#8211; qoymaq<\/p>\n<p>Sal &#8211; atmaq, tullamaq (basin alip qodi saldi &#8211; it canavar\u0131n ba\u015f\u0131ndan tutub a\u015fa\u011f\u0131 tullad\u0131)<\/p>\n<p>Sal &#8211; vurmaq<\/p>\n<p>Sal &#8211; qovmaq<\/p>\n<p>Sal &#8211; yell\u0259m\u0259k<\/p>\n<p>Sal &#8211; t\u0259yin etm\u0259k, m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k<\/p>\n<p>Sal\u00e7a &#8211; at n\u00f6v\u00fc<\/p>\n<p>Salin &#8211; yazmaq&#8221;<\/p>\n<p>Salas s\u00f6z\u00fcn\u00fcn ikinci hiss\u0259sind\u0259ki aslar haqq\u0131nda yuxar\u0131da yazm\u0131\u015fd\u0131q.<\/p>\n<p>Daha sonra Strabon yaz\u0131r: &#8220;&#8230; Da\u011flardan o t\u0259r\u0259f\u0259, c\u0259nubda oretanlar ya\u015fay\u0131r; hans\u0131 ki, sahil\u0259 &#8211; s\u00fctunlar\u0131n bir hiss\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r uzan\u0131r. Onlardan \u015fimalda Karpatan, sonra is\u0259 vetton v\u0259 vakkeyl\u0259r m\u0259skunla\u015f\u0131blar. Bu \u00f6lk\u0259d\u0259n Duri \u00e7ay\u0131 ax\u0131r. Vakkey \u015f\u0259h\u0259ri is\u0259 Akuti \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 yerl\u0259\u015fir&#8221;.<\/p>\n<p>&#8220;Duri&#8221; hidronimi ayd\u0131n v\u0259 t\u00fcrkc\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259ndir. S\u00f6z\u00fcn k\u00f6k\u00fc &#8220;dur&#8221; feilind\u0259ndir v\u0259 &#8220;durmaq&#8221;, &#8220;dayanmaq&#8221; anlam\u0131n\u0131 verir. Fikrimizc\u0259 &#8220;Duru \u00e7ay&#8221;, y\u0259ni &#8220;saf sulu \u00e7ay&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u00fc d\u0259 bu hidronim\u0259 aid etm\u0259k olar.<\/p>\n<p>&#8220;Akuti&#8221; haqq\u0131nda is\u0259 bir az geni\u015f dan\u0131\u015fma\u011fa ehtiyac var. M\u0259lumdur ki, &#8220;Ak&#8221; s\u00f6z\u00fcnd\u0259 &#8220;k&#8221; s\u0259si fonetik d\u0259yi\u015fm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 &#8220;\u011f&#8221; kimi oxuna bil\u0259r, \u00e7\u00fcnki yunan v\u0259 roma dilind\u0259 &#8220;\u011f&#8221; h\u0259rfi olmad\u0131\u011f\u0131ndan &#8220;\u011f&#8221; &#8220;k&#8221; kimi yaz\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>&#8220;Q\u0259dim t\u00fcrk s\u00f6zl\u00fcy\u00fc&#8221;nd\u0259 &#8220;ak\/aq\/a\u011f&#8221; s\u00f6z\u00fc a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259nalarda verilir:<\/p>\n<p>Aq = a\u011f (aq bulut &#8211; a\u011f bulud)<\/p>\n<p>Aq ta\u015f = gips, t\u0259ba\u015fir<\/p>\n<p>Aq\/a\u011f = pis h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259k a\u011f etm\u0259k<\/p>\n<p>Aq saqal = a\u011fsaqqal, h\u00f6rm\u0259tli adam<\/p>\n<p>Aq = axmaq, g\u00f6m\u00fclm\u0259k (suvi aqa turur qaya tupi qaqa turur &#8211; \u00e7ay\u0131n suyu fasil\u0259siz ax\u0131r v\u0259 qayan\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rini yuyur).<\/p>\n<p>Mahmud Ka\u015f\u011farid\u0259 d\u0259 &#8220;ak&#8221; s\u00f6z\u00fc dem\u0259k olar ki, eyni m\u0259nan\u0131 verir:<\/p>\n<p>Ak = a\u011f, b\u0259yaz<\/p>\n<p>Aksakal = sa\u00e7\u0131-saqqal\u0131 a\u011farm\u0131\u015f, qocalm\u0131\u015f<\/p>\n<p>Akatur = ax\u0131b durmaq<\/p>\n<p>A.Sumbatzad\u0259 Atropatenan\u0131n etnik t\u0259rkibi haqq\u0131nda yazanda \u0130.\u018fliyev\u0259 istinad\u0259n qeyd edir ki, bu \u0259razid\u0259 ya\u015fayan etnik qruplar irandilli deyill\u0259r: &#8220;Bizi maraqland\u0131ran zonada \u015f\u0259rqd\u0259n \u015fimala do\u011fru kaspil\u0259r, kadusil\u0259r, util\u0259r, ay\u0131\u015fanlar v\u0259 ba\u015fqa tayfalar m\u0259skunla\u015f\u0131blar, hans\u0131 ki, onlar\u0131n aras\u0131nda he\u00e7 olmasa bir tayfa da olsun irandilli yoxdur&#8221;. Herodot da &#8220;Tarix&#8221; kitab\u0131nda indiki Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 v\u0259 Anadoluda util\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Albaniya \u0259razisind\u0259, K\u00fcr\u00fcn sa\u011f sahilind\u0259 utik, Paytakaran v\u0259 Arsas vilay\u0259tl\u0259rinin olmas\u0131 fakt\u0131n\u0131 bir \u00e7ox m\u0259nb\u0259l\u0259r qey edirl\u0259r.<\/p>\n<p>Kamal \u018fliyev v\u0259 F\u0259rid\u0259 \u018fliyeva &#8220;Az\u0259rbaycan antik d\u00f6vrd\u0259&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131rlar: &#8220;Pliniy\u0259 g\u00f6r\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 Atropatena il\u0259 Otena aras\u0131ndan ax\u0131r&#8221;.<\/p>\n<p>Sonralar ya\u015fay\u0131b &#8211; yaratm\u0131\u015f yaz\u0131\u00e7\u0131lar Albaniyada h\u0259m util\u0259rin, h\u0259m d\u0259 Otena \u00f6lk\u0259sinin ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kirl\u0259r, m\u0259s\u0259l\u0259n Evsebi Qafqaz\u0131n ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131, Otena \u00f6lk\u0259sini d\u0259 xat\u0131rlad\u0131r. Utini v\u0259 ya Otenan\u0131 K\u00fcrl\u0259 Araz aras\u0131nda yerl\u0259\u015fdirir&#8221;. Oljas S\u00fcleymenov &#8220;Az-Ya&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 \u015fumer v\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 &#8220;ud&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fcqayis\u0259sini vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u015eumerc\u0259<\/p>\n<p>Ud &#8211; g\u00fcn\u0259\u015f, g\u00fcn<\/p>\n<p>Ud &#8211; od, at\u0259\u015f<\/p>\n<p>Udun &#8211; ocaq<\/p>\n<p>Udu &#8211; m\u00fcq\u0259dd\u0259s g\u00fcn\u0259\u015f ilah\u0259si.<\/p>\n<p>T\u00fcrkc\u0259<\/p>\n<p>UT (ud, ot) &#8211; g\u00fcnorta, zaman (q\u0259dim t\u00fcrkc\u0259)<\/p>\n<p>Ud (UT, OT, od) &#8211; at\u0259\u015f (\u00fcmumt\u00fcrkc\u0259)<\/p>\n<p>UTUN (udun, otun, odun, ot\u0131n) &#8211; a\u011fac, yanacaq (\u00fcmumt\u00fcrkc\u0259)<\/p>\n<p>Uduk (\u0131d\u0131k) &#8211; m\u00fcq\u0259dd\u0259s (q\u0259dim t\u00fcrkc\u0259).<\/p>\n<p>B\u0259zi aliml\u0259r util\u0259ri kuti \/ qutil\u0259rl\u0259 eynil\u0259\u015fdirirl\u0259r. N\u0259z\u0259r\u0259 alaq ki, hun tayfalar\u0131ndan biri &#8220;Uturqur&#8221;, dig\u0259ri is\u0259 &#8220;Quturqur&#8221; adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Professor F.A\u011fas\u0131o\u011flu yaz\u0131r:<\/p>\n<p>&#8220;Q\u0259dim Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda \u0130slama q\u0259d\u0259r \u00e7oxlu d\u00f6vl\u0259tl\u0259r qurulmu\u015fdur. Bunlar\u0131n xeyli hiss\u0259si ayr\u0131-ayr\u0131 b\u0259ylikl\u0259r s\u0259viyy\u0259sind\u0259n yuxar\u0131 qalxa bilm\u0259s\u0259 d\u0259, b\u0259zil\u0259ri q\u00fcdr\u0259tli d\u00f6vl\u0259t, h\u0259tta imperiya s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qalxa bilmi\u015fdir. Bel\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n &#8220;Quti eli&#8221; adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z q\u0259dim protoaz\u0259r tayfalar\u0131ndan olan Quti boylar\u0131n\u0131n qurdu\u011fu d\u00f6vl\u0259tdir. Aratta istisna olmaqla, Quti eli, Az\u0259rbaycanda qurulmu\u015f h\u0259l\u0259lik elm\u0259 m\u0259lum olan ilk b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tdir.<\/p>\n<p>Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l III minilliyin sonunda qurulan Quti d\u00f6vl\u0259ti 100 il\u0259 (e.\u0259. 2200-2109) yax\u0131n m\u00f6vcudlu\u011fundan sonra d\u00fcnya x\u0259rit\u0259sind\u0259n silinmi\u015fdir. Firudun A\u011fas\u0131o\u011flu qeyd edir ki, h\u0259m akkad, h\u0259m d\u0259 elam yaz\u0131lar\u0131nda olan \u00a0qutil\u0259r \u00f6lk\u0259sind\u0259 70 boyla vuru\u015fmu\u015flar: &#8220;\u018flb\u0259tt\u0259, bu boylar\u0131n ham\u0131s\u0131 ayr\u0131l\u0131qda Quti adlanm\u0131rd\u0131, sonrak\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, b\u0259zi yaz\u0131larda &#8220;Quti&#8221; ad\u0131 o d\u00f6vrd\u0259 h\u0259min \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fayan subar, t\u00fcruk (t\u00fcrk), kuman, bars, b\u00f6r\u00fc, qarqar, az\u0259r, z\u0259ngi v\u0259 s. t\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n \u00fcmumi ad\u0131 kimi i\u015fl\u0259nmi\u015fdir&#8221;.<\/p>\n<p>Daha sonra Strabon yaz\u0131r: &#8220;\u0130beriya d\u00f6ng\u0259si il\u0259 d\u0259niz aras\u0131nda birinci \u015f\u0259h\u0259r Tarrakondur. Bu \u015f\u0259h\u0259rin \u0259halisi Yeni Karfagenin \u0259halisi q\u0259d\u0259rdir&#8221;.<\/p>\n<p>D\u00fcnya t\u00fcrkoloqlar\u0131n &#8220;t\u00fcrk&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn &#8220;tar&#8221;dan yarand\u0131\u011f\u0131na \u015f\u00fcbh\u0259 etmirl\u0259r. Bizd\u0259 kitab\u0131n giri\u015f hiss\u0259sind\u0259 buna qism\u0259n yer ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131q.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, akademik N.Y.Marr t\u00fcrk termininin &#8220;tarxan&#8221; s\u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259ldiyini yaz\u0131r. Bu he\u00e7 d\u0259 t\u0259sad\u00fcfi deyil, \u00e7\u00fcnki bu s\u00f6z tayfalar aras\u0131nda \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc bildirir, h\u0259tta onu ilahil\u0259\u015fdirib Allaha b\u0259rab\u0259r d\u0259 tuturdu. Bununla ba\u011fl\u0131 A.N.Kononov yaz\u0131r:<\/p>\n<p>&#8220;Bu iqtibasda diqq\u0259ti daha \u00e7ox Y.N.Marr\u0131n &#8220;t\u00fcrk&#8221; terminin\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259k ist\u0259yir\u0259m. O, &#8220;t\u00fcrk&#8221; terminini ba\u015fqa keyfiyy\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 \u0130lahiy\u0259 b\u0259rab\u0259r se\u00e7ilmi\u015fl\u0259r\u0259 aid edir&#8221;.<\/p>\n<p>Sonralar tar \/ tur termini m\u00fcxt\u0259lif toponim, etnonim, hidronim v\u0259 ba\u015fqa adlarda \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, uy\u011furlara h\u0259m taran\u00e7\u0131 deyirl\u0259r. Tatar s\u00f6z\u00fc &#8220;tarl\u0131q tatarlar\u0131&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u0259 b\u0259rab\u0259rdir.<\/p>\n<p>Etrusklar\u0131n ulu babas\u0131n\u0131n ad\u0131 da \u00a0Tarkan olub. Herodot is\u0259 iskitl\u0259r ulu babas\u0131n\u0131 Tarq\u0131tay adland\u0131r\u0131r. O, &#8220;Tarix&#8221; kitab\u0131nda yaz\u0131r:<\/p>\n<p>&#8220;&#8230; Bir vaxtlar h\u0259l\u0259 m\u0259skunla\u015fmam\u0131\u015f bu \u00f6lk\u0259nin ilk sakini Tarq\u0131tay adl\u0131 bir adam olmu\u015fdur. Iskitl\u0259rin dediyin\u0259 g\u00f6r\u0259, Tarq\u0131tay\u0131n atas\u0131 Zevs, anas\u0131 Borisfen \u00e7ay\u0131n\u0131n q\u0131z\u0131d\u0131r (iskitl\u0259r israr ets\u0259l\u0259r d\u0259 biz buna inanm\u0131r\u0131q). Bel\u0259 bir \u0259sil-n\u0259s\u0259bi olan Tarq\u0131tay\u0131n da 3 o\u011flu varm\u0131\u015f&#8221;. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, akademik N.Y.Marr tar \/tur terminini nec\u0259 ilahil\u0259\u015fdirib Allaha ba\u011flay\u0131rd\u0131sa, Herodot da Tarq\u0131tay\u0131n Zevs Allah\u0131n\u0131n o\u011flu oldu\u011funu yaz\u0131r.<\/p>\n<p>Bir maraql\u0131 s\u00f6z d\u0259 tar \/ tordur. Ke\u00e7\u0259n \u0259srin ortalar\u0131na q\u0259d\u0259r &#8220;torum&#8221; s\u00f6z\u00fc d\u0259 i\u015fl\u0259dilirdi. Bu da mahiyy\u0259tc\u0259, do\u011fub-t\u00f6r\u0259m\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. Bel\u0259 ki, &#8220;torum&#8221; s\u00f6z\u00fcnd\u0259n yaranan &#8220;t\u00f6r\u0259-n\u0259v\u0259&#8221; Osmanl\u0131 t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 d\u0259 eyni anlam\u0131 verir, y\u0259ni &#8220;tor \/ torun&#8221;u n\u0259silart\u0131rma kimi anlam\u0131\u015f oluruq.<\/p>\n<p>Fikrimizc\u0259, akademik N.Y.Marr tar \/ tur termininin a\u00e7mas\u0131n\u0131 d\u00fczg\u00fcn vermi\u015f v\u0259 &#8220;t\u00fcrk&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn &#8220;tardan&#8221; yaranmas\u0131n\u0131 do\u011fru qeyd etmi\u015f, eyni zamanda, bu s\u00f6z\u00fcn ilahil\u0259\u015fdirilmi\u015f kimi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u0259sini g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Tar\/tur\/tor s\u00f6z\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 yazd\u0131qlar\u0131m\u0131z\u0131 Firudin A\u011fas\u0131o\u011flu da t\u0259sdiq edir. O yaz\u0131r:<\/p>\n<p>&#8220;Ki\u00e7ik Asiyadak\u0131 Troyadan (Turova \/ Turoba) Avropaya, oradan da \u0130slandiya ged\u0259n tayfalar\u0131n tor \/ t\u00fcr adl\u0131 tanr\u0131lar\u0131 olmu\u015fdur. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 island saqalar\u0131nda T\u00fcrkel, Turid, Toralv (Toralp?), Torlauq, Torqaut, Torleyk, Torlaq, Torarin, Torberq, Torqeyr kimi antroponiml\u0259rin k\u00f6k\u00fcnd\u0259 as tayfalar\u0131n\u0131n tor\/t\u00fcr \u015f\u0259klind\u0259 i\u015fl\u0259nil\u0259n teonimi durur. Maraql\u0131d\u0131r ki, Tor tanr\u0131n\u0131n funksiyas\u0131 (A.Bremenski) &#8220;V poyedinki s velikanami; plodorodiya \u00e7erez qrozu&#8221; (C.Dumezli) \u015f\u0259klind\u0259 b\u0259rpa olunur. Bu yozum bizim m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirdiyimiz tar \/ t\u00fcr teoniminin &#8220;\u00f6l\u00fcb dirilm\u0259&#8221; t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 v\u0259 az\u0259r dilind\u0259ki torun (n\u0259v\u0259) t\u00f6r\u0259tm\u0259k tipli s\u00f6zl\u0259rd\u0259 h\u0259min anlam\u0131n qalmas\u0131 il\u0259 uy\u011funluq yarad\u0131r&#8221;. &#8220;\u00d6l\u00fcb-dirilm\u0259&#8221; h\u0259m d\u0259 &#8220;torpaq&#8221; s\u00f6z\u00fc il\u0259 d\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. &#8220;Torpa\u011f\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u0259s\u0259n, o s\u0259ni diriltm\u0259z&#8221; kimi atalar s\u00f6z\u00fc g\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 d\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>ARDI VAR<\/p>\n<p>D\u0130QQ\u018fT! \u015eikay\u0259t v\u0259 t\u0259klifl\u0259riniz, g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz v\u0259 e\u015fitdiyiniz h\u0259r hans\u0131 bir maraql\u0131 m\u0259lumat\u0131 bu n\u00f6mr\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rin:\u00a0<span style=\"color: #0000ff;\">0 55 4 61 71 21 WHATSAPP<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>l hiss\u0259ni buradan oxuya bil\u0259rsiniz:\u00a0https:\/\/olaylar.az\/news\/edebiyyat\/587277 ll hiss\u0259ni buradan oxuya bil\u0259rsiniz:\u00a0https:\/\/olaylar.az\/news\/edebiyyat\/588140 lll hiss\u0259ni buradan oxuya bil\u0259rsiniz:\u00a0https:\/\/olaylar.az\/news\/edebiyyat\/588687 Ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 \u0130lham\u0259 \u018fnv\u0259rq\u0131z\u0131 &#8220;Troya-Turoya, T\u00fcrk obas\u0131&#8221; kitab\u0131nda &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; v\u0259 &#8220;\u0130liada&#8221; \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 adlar\u0131n, toponiml\u0259rin, hidroniml\u0259rin&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":27772,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17,24,1],"tags":[],"class_list":["post-27774","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dbiyyat","category-manset","category-xbr-xtti"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27774","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=27774"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27774\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":27780,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27774\/revisions\/27780"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/27772"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=27774"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=27774"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=27774"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}