{"id":27763,"date":"2025-04-19T16:49:27","date_gmt":"2025-04-19T12:49:27","guid":{"rendered":"https:\/\/mediazona.az\/?p=27763"},"modified":"2025-04-19T16:49:27","modified_gmt":"2025-04-19T12:49:27","slug":"turk-etnonimi-v%c9%99-tor%c9%99l%c9%99ri-yunus-oguz-yazir-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mediazona.az\/?p=27763","title":{"rendered":"\u201cT\u00dcRK\u201d etnonimi v\u0259 t\u00f6r\u0259l\u0259ri- YUNUS O\u011eUZ yaz\u0131r"},"content":{"rendered":"<p><strong>YUNUS\u00a0O\u011eUZ<\/strong><\/p>\n<p><strong>l hiss\u0259ni buradan oxuya bil\u0259rsiniz:\u00a0<a href=\"https:\/\/olaylar.az\/news\/edebiyyat\/587277\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https:\/\/olaylar.az\/news\/edebiyyat\/587277<\/a><\/strong><\/p>\n<p>M\u0259lumdir ki, m\u00fcasir Az\u0259rbaycan v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 &#8220;bil-bilm\u0259k&#8221; s\u00f6z\u00fc \u00e7ox geni\u015f yay\u0131l\u0131b. &#8220;Q\u0259dim t\u00fcrk s\u00f6zl\u00fcy\u00fc&#8221;nd\u0259 &#8220;bil&#8221; m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nalar verir:<\/p>\n<p>1.\u00a0\u00a0\u00a0 Bil = bilm\u0259k;<\/p>\n<div class=\"AdviadNativeVideo\"><\/div>\n<p>2.\u00a0\u00a0\u00a0 Bil = \u00f6yr\u0259nm\u0259k, d\u0259rk etm\u0259k;<\/p>\n<p>3.\u00a0\u00a0\u00a0 Bil = m\u0259suliyy\u0259t hiss etm\u0259k;<\/p>\n<p>4.\u00a0\u00a0\u00a0 Bil = fikirl\u0259\u015fm\u0259k;<\/p>\n<p>5.\u00a0\u00a0\u00a0 Bild\u00fcz = x\u0259b\u0259r verm\u0259k.<\/p>\n<p>Bilg\u0259 = aqil, \u00e7ox bil\u0259n;<\/p>\n<p>Bilg\u0259 bilig = a\u011f\u0131ll\u0131, h\u0259r \u015feyi d\u0259rk ed\u0259n.<\/p>\n<p>M.Ka\u015f\u011farid\u0259 d\u0259 bu s\u00f6z dem\u0259k olar ki, eyni m\u0259nan\u0131 verir:<\/p>\n<p>Bil = bilm\u0259k;<\/p>\n<p>Bild\u00fcz = bildirm\u0259k, \u00f6yr\u0259tm\u0259k;<\/p>\n<p>Bilm\u0259sin =bilirmi\u015f kimi g\u00f6r\u00fcnm\u0259k;<\/p>\n<p>Bilg\u0259 = bilg\u0259, a\u011f\u0131ll\u0131, m\u00fcdrik, alim, hakim;<\/p>\n<p>Biligs\u0259 = a\u011f\u0131ll\u0131 olma\u011f\u0131 ist\u0259m\u0259k.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, \u015eumerl\u0259rin m\u00f6vcudlu\u011fundan alt\u0131 min il ke\u00e7s\u0259 d\u0259, \u00e7ox anlamlar d\u0259yi\u015fm\u0259yib, bu g\u00fcn d\u0259 izah\u0131nda eyni m\u0259tl\u0259bl\u0259r da\u015f\u0131y\u0131r, \u00e7\u00fcnki t\u00fcrkl\u0259r s\u00f6z\u00fcn k\u00f6k\u00fcn\u00fcn i\u015fl\u0259dilm\u0259sind\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 m\u00fchafiz\u0259kar olublar.<\/p>\n<p>B\u0259llidir ki, yaz\u0131n\u0131n yaranmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn dilin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapmas\u0131 \u00e7ox vacibdir. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn dil y\u00fcz ill\u0259rl\u0259 formala\u015fmal\u0131 v\u0259 cilalanmal\u0131d\u0131r. Bel\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k olar ki, bu da\u015f kitab\u0259l\u0259rin v\u0259 &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131&#8221;n\u0131n yaz\u0131lma d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u00fcrk dill\u0259ri l\u0259hc\u0259 v\u0259 \u015fiv\u0259l\u0259r\u0259 ayr\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Bu bar\u0259d\u0259 akademik Nizami C\u0259f\u0259rov &#8220;Az\u0259rbaycan\u015funasl\u0131\u011fa giri\u015f&#8221; kitab\u0131nda yaz\u0131r: &#8220;Q\u0259dim \u00fcmumt\u00fcrk dilinin b\u00f6l\u00fcnm\u0259si prosesi I minilliyin sonu, II minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259, \u0259sas\u0259n \u00fc\u00e7 t\u00fcrk dilinin formala\u015fmas\u0131 il\u0259 ba\u015fa \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r: o\u011fuz dili, q\u0131p\u00e7aq dili, karluq dili. Lakin h\u0259min dill\u0259r bir-birin\u0259 o q\u0259d\u0259r yax\u0131n v\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ri o q\u0259d\u0259r s\u0131x, intensiv olmu\u015fdur ki, \u00fcmumi bir dilin &#8211; \u00fcmumt\u00fcrkc\u0259nin dialektl\u0259ri t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fcn\u00fc yarad\u0131r&#8221;.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259nin tarixi ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131s\u0131 Mustafa \u0130zberk &#8220;Kim t\u00fcrk?&#8221; kitab\u0131nda t\u00fcrk dilin\u0259 m\u00fcxt\u0259lif dil\u00e7i aliml\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n veril\u0259n qiym\u0259td\u0259n yaz\u0131r: &#8220;He\u00e7 bir qaydalar bel\u0259c\u0259 g\u00f6z\u0259l dil yaratmazd\u0131&#8221;. (Max M\u00fcller). Bu q\u0259d\u0259r geni\u015f \u0259raziy\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f olan t\u00fcrk dili q\u0259d\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc qoruyan ba\u015fqa bir dil\u00a0 yoxdur&#8221;. (S.Roux). &#8220;T\u00fcrk dili riyaziyyat kimi bir dil. Bunu m\u0259n yox, alman dil\u00e7il\u0259ri s\u00f6yl\u0259yirl\u0259r. Sanki bir ta\u011f\u0131m riyaziyyat\u00e7\u0131 oturmu\u015f, riyazi qaydada uy\u011fun, d\u00fczg\u00fcn bir dil icad ed\u0259k dey\u0259 t\u00fcrk dilini yaratm\u0131\u015flar&#8221; (O.\u015eirvano\u011flu). &#8220;T\u00fcrk dilinin zaman\u0131m\u0131zdan 5500 il \u00f6nc\u0259 m\u00fcst\u0259qil v\u0259 iki qollu bir dil olaraq varl\u0131\u011f\u0131 hesablanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu g\u00fcn ya\u015fayan dill\u0259r aras\u0131nda \u0259n \u0259ski yaz\u0131l\u0131 bilgil\u0259r\u0259 sahib olan dil T\u00fcrk dilidir. Bunlar \u015eumer tabletl\u0259rind\u0259n al\u0131nan k\u0259lm\u0259l\u0259rdir&#8221; (O.N.Tuna).<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Dil T\u00fcrk Milli Kimliyin Varl\u0131\u011f\u0131, pasportu v\u0259 m\u00fch\u0259rrikidir. \u018fg\u0259r, bu g\u00fcn Mahmud Ka\u015f\u011farinin min il \u00f6nc\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f &#8220;Divani l\u00fc\u011f\u0259t\u00fc-im T\u00fcrk&#8221; kitab\u0131n\u0131 oxuyub ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcks\u0259, dem\u0259li t\u00fcrk dili, h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u00fchafiz\u0259karl\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyub saxlay\u0131r. T\u0259biidir ki, d\u00f6vr\u00fcn inki\u015faf\u0131na uy\u011fun yeni v\u0259 al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r d\u0259 dilimiz\u0259 daxil olur, h\u0259yata v\u0259siq\u0259 al\u0131r. Lakin bu g\u00fcn lat\u0131n dili \u00f6l\u00fc dili say\u0131l\u0131r. M\u00fcasir farslar \u0259h\u0259m\u0259ni v\u0259 sasani dilini, m\u0259s\u0259l\u0259n Firdovsinin &#8220;\u015eahnam\u0259&#8221;sini t\u0259rc\u00fcm\u0259d\u0259n oxuyurlar. Ruslar XVI \u0259sr rus dillini ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u00fcrl\u0259r. Bel\u0259 n\u00fcmun\u0259l\u0259ri \u00e7ox \u00e7\u0259km\u0259k olar, ancaq \u0259sas qay\u0259mizd\u0259n yay\u0131nmayaq.<\/p>\n<p>Rizvan C\u0259biyevin &#8220;\u015eumer kilidi&#8221; kitab\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 fikirl\u0259r diqq\u0259t\u00e7\u0259k\u0259ndir:<\/p>\n<p>&#8220;T\u00fcrkl\u0259rin \u015eumer \u0259silli olmas\u0131n\u0131 \u0259ng\u0259ll\u0259y\u0259n \u0259n ba\u015fl\u0131ca mane\u0259 &#8211; tarixd\u0259 ilkin geni\u015f miqrasiyan\u0131n Q\u0259rbd\u0259n \u015e\u0259rq\u0259 deyil, \u015e\u0259rqd\u0259n Q\u0259rb\u0259, y\u0259ni Orta Asiyadan Avropaya do\u011fru olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 yanl\u0131\u015f ideyad\u0131r.<\/p>\n<p>\u015e\u00fcbh\u0259 etmir\u0259m ki, bu ideyan\u0131 siyas\u0259t\u00e7il\u0259r d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f v\u0259 &#8220;elm d\u0259llallar\u0131&#8221; \u0259lil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. M\u0259qs\u0259d t\u00fcrkl\u0259ri \u00f6z k\u00f6kl\u0259rind\u0259n qopartmaq v\u0259 Orta Asiyan\u0131n q\u0131zmar g\u00fcn\u0259\u015fi alt\u0131nda &#8220;susuzluqdan&#8221; qurudub m\u0259hv etm\u0259k olmu\u015fdur. Amma y\u00fczl\u0259rl\u0259, minl\u0259rl\u0259 t\u0259kzibolunmaz d\u0259lil bunun \u0259ksini s\u00fcbut edir: xalqlar\u0131n ilk &#8220;B\u00f6y\u00fck k\u00f6\u00e7u&#8221; bat\u0131dan do\u011fuya idi, yoxsa 6 min il \u0259vv\u0259l Nippurda v\u0259 dig\u0259r \u015eumer \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 tikil\u0259n \u00e7oxpill\u0259li zikkuratlar\u0131n eynisinin e.\u0259. I minillikd\u0259 Alt\u0131n &#8211; T\u0259r\u0259d\u0259 tap\u0131lmas\u0131n\u0131 ba\u015fqa n\u0259 il\u0259 izah etm\u0259k olar?<\/p>\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n \u015fumerl\u0259r \u00f6zl\u0259rini &#8220;kanql\u0131&#8221; adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. Yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 onlar (kanql\u0131lar-k\u0259ng\u0259rl\u0259r) Mesopotomiyaya X\u0259z\u0259rin q\u0259rb v\u0259 \u015fimal sahill\u0259rind\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcbl\u0259r. Eram\u0131z\u0131n IX-XIII \u0259srl\u0259rind\u0259 kanql\u0131 tayfalar\u0131 Avrasiya bozq\u0131rlar\u0131nda \u0259n g\u00fccl\u00fc tayfalardan biri olmu\u015flar.<\/p>\n<p>\u0130ndi d\u0259 t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259k:<\/p>\n<p>1.\u00a0\u00a0\u00a0 Turuklar;<\/p>\n<p>Adlar\u0131 eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l 2000-ci ild\u0259 \u00e7\u0259kilir.<\/p>\n<p>F\u0259aliyy\u0259td\u0259 oldu\u011fu yer; Mesopotomiya (indiki \u015eimali \u0130raq).<\/p>\n<p>Adlar\u0131 ilk d\u0259f\u0259 Zaqros da\u011flar\u0131nda da\u011f tayfalar\u0131 kimi assur v\u0259 babil m\u0259tnl\u0259rind\u0259 \u00e7\u0259kilir.<\/p>\n<p>F.A\u011fas\u0131o\u011flu &#8220;9 Bitik&#8221; kitab\u0131nda turuklar haqq\u0131nda yaz\u0131r: &#8220;F\u0259rat \u00e7ay\u0131n\u0131n<\/p>\n<p>yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda, indiki \u0130raq v\u0259 Suriya s\u0131n\u0131r\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda frans\u0131z aliml\u0259rinin apard\u0131\u011f\u0131 qaz\u0131nt\u0131 Mari \u015f\u0259h\u0259rinin \u00e7ar arxivini \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r. Mixi yaz\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f bu gil tabletl\u0259rinin m\u0259tnl\u0259ri iyirmi il sonra, 1950-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq, Luvr muzeyi x\u0259b\u0259rl\u0259rind\u0259 d\u0259rc edildi. Bu m\u0259tnl\u0259rd\u0259 turukku \u015f\u0259klind\u0259 oxunmu\u015f boy ad\u0131 vard\u0131. \u0130lk d\u0259f\u0259 H.Z.Ko\u015fay bu ad\u0131n t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259mi\u015f&#8230; T\u0259kc\u0259 burada verdiyimiz 23 \u2116-li tabletd\u0259 t\u00fcrk ad\u0131 be\u015f d\u0259f\u0259 verilmi\u015fdir&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, h\u0259min d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 adlar\u0131 m\u0259tnl\u0259rd\u0259 g\u00f6st\u0259rilmi\u015f subarlar\u0131n Turxu adl\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri d\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>2.\u00a0\u00a0\u00a0 Tur\u015falar;<\/p>\n<p>Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l 13-c\u00fc \u0259sr\u0259 adlar\u0131 t\u0259sad\u00fcf edir.<\/p>\n<p>Ya\u015fad\u0131qlar\u0131 yer: Misir v\u0259 Aral\u0131q d\u0259nizinin \u015f\u0259rqi.<\/p>\n<p>Adlar\u0131 ilk d\u0259f\u0259 Misir m\u0259tnl\u0259rind\u0259, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 III Ramzesin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 &#8220;d\u0259niz xalqlar\u0131&#8221; kimi \u00e7\u0259kilir.<\/p>\n<p>Onlar\u0131n adlar\u0131n\u0131 homerin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 d\u0259 rast g\u0259linir.<\/p>\n<p>3.\u00a0\u00a0\u00a0 Etrusklar (tirsen v\u0259 tussaylar);<\/p>\n<p>Miladdan \u00f6nc\u0259 12-11-ci \u0259srl\u0259rd\u0259 adlar\u0131 \u00e7\u0259kilir.<\/p>\n<p>\u0130taliyada yerl\u0259\u015fib Q\u0259rbi Anadolunu idar\u0259 edirdil\u0259r. \u0130lk d\u0259f\u0259 adlar\u0131 q\u0259dim yunan v\u0259 Roma m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 \u00e7\u0259kilib.<\/p>\n<p>4.\u00a0\u00a0\u00a0 Tur\u015falar;<\/p>\n<p>Milladdan \u00f6nc\u0259 3-c\u00fc \u0259srd\u0259 \u015eimali Hindistanda v\u0259 Orta Asiyada yerl\u0259\u015firdil\u0259r. Adlar\u0131 ilk d\u0259f\u0259 &#8220;Maxabxarata&#8221; sankritd\u0259 \u00e7\u0259kilir.<\/p>\n<p>5.\u00a0\u00a0\u00a0 T\u00fcrk\u00fcl\u0259r;<\/p>\n<p>Eram\u0131z\u0131n 1-ci \u0259sri<\/p>\n<p>Dunay vilay\u0259tind\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. \u0130lk d\u0259f\u0259 adlar\u0131 Roma \u00e7o\u011frafiya\u00e7\u0131s\u0131 Pomponiya Melin \u0259s\u0259rind\u0259 \u00e7\u0259kilir.<\/p>\n<p>6.\u00a0\u00a0\u00a0 Turs\u00fcl\u0259r;<\/p>\n<p>Eram\u0131z\u0131n 1-ci \u0259sri<\/p>\n<p>Yerl\u0259\u015fdikl\u0259ri yer Don \u00e7ay\u0131n\u0131n \u015f\u0259rqind\u0259 v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiya.<\/p>\n<p>Adlar\u0131 ilk d\u0259f\u0259 q\u0259dim yunan co\u011frafiya\u00e7\u0131s\u0131 Ptolemeyin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u00e7\u0259kilir.<\/p>\n<p>7.\u00a0\u00a0\u00a0 Turkalar;<\/p>\n<p>Eram\u0131z\u0131n 2-ci \u0259sri<\/p>\n<p>Ya\u015fad\u0131qlar\u0131 yer M\u0259rk\u0259zi Asiya.<\/p>\n<p>\u0130lk d\u0259f\u0259 adlar\u0131 Roma m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Ammian Marselin t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7\u0259kilir.<\/p>\n<p>8.\u00a0\u00a0\u00a0 Turk;<\/p>\n<p>Eram\u0131z\u0131n 5-ci \u0259sri<\/p>\n<p>Qafqaz v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda yerl\u0259\u015fmi\u015fdil\u0259r. \u0130lk d\u0259f\u0259 adlar\u0131 Movses Xorenamsi t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7\u0259kilir.<\/p>\n<p>9.\u00a0\u00a0\u00a0 Turkilinql\u0259r;<\/p>\n<p>Eram\u0131z\u0131n 6-ci \u0259sri<\/p>\n<p>M\u0259rk\u0259zi Avropada Tune\u015f \u00e7ay\u0131\u0131n\u0131n yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. \u0130lk d\u0259f\u0259 adlar\u0131 qot xronikas\u0131nda \u00e7\u0259kilir.<\/p>\n<p>10. Turoba (Troya);<\/p>\n<p>Adlar\u0131 mifoloji d\u00f6vr\u0259 aid edilir.<\/p>\n<p>M\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 yer Turoba (Troya), Q\u0259rbi Anadolu.<\/p>\n<p>Skandinav saqalar\u0131nda adlar\u0131 \u00e7\u0259kilir.<\/p>\n<p>10.Tur\u00e7il\u0259r (trekl\u0259r)<\/p>\n<p>Eram\u0131z\u0131n 7-ci \u0259sri.<\/p>\n<p>M\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259r C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Avropa Balkanlar (Frakiya)<\/p>\n<p>Adlar\u0131 Fredeqaran\u0131n xronikas\u0131nda \u00e7\u0259kilir. Tur\u00e7i ad\u0131 Trakiya il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>11.Turanl\u0131lar;<\/p>\n<p>Avrasiyada tarixi bilinm\u0259y\u0259n d\u00f6vrd\u0259n ya\u015fay\u0131rlar.<\/p>\n<p>M\u0259nb\u0259l\u0259r b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131 bir yerd\u0259 Turan imperiyas\u0131, \u0259halisini is\u0259 turanl\u0131lar kimi yaz\u0131rlar.<\/p>\n<p>Ancaq sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 Turan ad\u0131n\u0131 yazmaq, onu t\u0259dqiq etm\u0259k tarix\u00e7i aliml\u0259r\u0259 q\u0259ti qada\u011fan edilmi\u015fdi. H\u0259tta bu d\u00f6n\u0259md\u0259 turkl\u0259rin tarixini genin\u0259-boluna yazan L.N.Qumilyov da turanl\u0131lar haqq\u0131nda \u00e7ox x\u0259sislikl\u0259 yaz\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Bax\u0131n! O yaz\u0131r: &#8220;Q\u0259dim turanl\u0131lar\u0131n, sarmanlar\u0131n v\u0259 alanlar\u0131n varisi quzlard\u0131r. Sarmatlarda oldu\u011fu kimi, hunlar\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c etnogenez fazas\u0131 e.\u0259. IV-III \u0259srl\u0259r\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir&#8230; Bu, o dem\u0259kdir ki, quzlar X \u0259srd\u0259 art\u0131q qoca v\u0259 onlar\u0131 yaradan t\u0259kan\u0131n inersiya m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 idil\u0259r&#8221;.<\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, quz-o\u011fuzlar\u0131n X \u0259sr m\u00fc\u0259llifl\u0259rin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 rast g\u0259lm\u0259k olar. L.N.Qumilyov is\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, X \u0259srd\u0259 quzlar inersiya (\u0259tal\u0259t) fazas\u0131na daxil olmu\u015fdular. Dem\u0259li, onlar bir etnos kimi 1000-1200 il inki\u015faf yolu ke\u00e7mi\u015fdil\u0259r. N\u0259 onun, n\u0259 d\u0259 dig\u0259r m\u00fc\u0259llifl\u0259rin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 X \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r quz-o\u011fuzlan bir etnos kimi M\u0259rk\u0259zi v\u0259 Orta Asiyada g\u00f6r\u00fcnm\u00fcrl\u0259r. El\u0259 is\u0259 onlar t\u0259kan d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq, 1000-1200 il harada ya\u015fay\u0131blar?<\/p>\n<p>Quzlar \u0130ncild\u0259 a\u015fkenez kimi g\u00f6st\u0259rilir. Yunan-roma m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 protot\u00fcrkl\u0259r\u0259 skif (iskut), fars m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 sak demi\u015fl\u0259r. &#8220;Avesta&#8221;da is\u0259 onlar\u0131 turanl\u0131lar adland\u0131rm\u0131\u015flar. Elm\u0259ddin \u018flib\u0259yzad\u0259 bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131r: &#8220;Fars m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 &#8220;Avesta&#8221;dan dan\u0131\u015f\u0131lark\u0259n Turan h\u00f6kmdar\u0131 Alp \u018fr Tonqa (\u018ffrasiyab-Y.O.), v\u0259 xidm\u0259tl\u0259ri bel\u0259 t\u0259qdim olunur:<\/p>\n<p>&#8220;O, \u00f6z h\u00f6kmranl\u0131q qalalar\u0131n\u0131, istila\u00e7\u0131l\u0131q q\u0259srl\u0259rini ucaltd\u0131;<\/p>\n<p>Da\u011flar aras\u0131nda Bakuri tikdirdi&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Bu da siz\u0259 Bak\u0131n\u0131n tarixi. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, Mahmud Ka\u015f\u011farid\u0259 kitab\u0131nda\u00a0 &#8220;Baku&#8221; t\u0259p\u0259likl\u0259r dem\u0259kdir. M\u00fcasir Bak\u0131 da t\u0259p\u0259likl\u0259r \u00fcst\u00fcnd\u0259 b\u0259rq\u0259rar olub. Dem\u0259li, saklar eyni zamanda turanl\u0131lar\u0131n varisl\u0259ridir. Bir xalq\u0131 m\u00fcxt\u0259lif xalqlar, m\u00fcxt\u0259lif dild\u0259, y\u0259ni \u00f6z dill\u0259rin\u0259 uy\u011fun adland\u0131rm\u0131\u015flar. \u018fn \u0259ski m\u0259nb\u0259l\u0259r, y\u0259ni A\u015f\u015fur m\u0259nb\u0259l\u0259ri iskitl\u0259ri ilk d\u0259f\u0259 G\u00fcney Az\u0259rbaycanda qeyd\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130skitl\u0259rin G\u00fcneyd\u0259 v\u0259 Quzeyd\u0259 &#8220;\u0130\u015fquz&#8221; d\u00f6vl\u0259tinin oldu\u011funu \u0259ski m\u0259nb\u0259l\u0259r d\u0259 t\u0259sdiql\u0259yir. Bizc\u0259 \u0130\u015fquz v\u0259 Sakasena d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri eyni d\u00f6vrl\u0259rin ayr\u0131-ayr\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259ki ad\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Herodotun t\u0259sdiqin\u0259 g\u00f6r\u0259 h\u0259l\u0259 m.\u00f6. IX-VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 iskitl\u0259rin &#8211; bu y\u00fcks\u0259k m\u0259d\u0259niyy\u0259t yaradan xalq\u0131n g\u00fccl\u00fc dal\u011fas\u0131 olan saklar indiki b\u00fct\u00f6v Az\u0259rbaycan\u0131n hakim sakinl\u0259ri olub. K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131, h\u0259m d\u0259 &#8220;Sakasen&#8221; \/ &#8220;Sakasena&#8221; adland\u0131r\u0131l\u0131b, m\u0259nas\u0131 &#8220;S\u0259n saksan, Sak torpa\u011f\u0131ndasan&#8221; dem\u0259kdir. Bu adlar bu sakinl\u0259rin ni\u015fan\u0259si ilk tarixi izidir.<\/p>\n<p>Bura \u0259lav\u0259 ed\u0259k ki, Qaraba\u011f\u0131n q\u0259dim ad\u0131 olan Arsak \/ \u018frsak el\u0259 h\u0259min d\u00f6vrl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Arsak Sak \u0259rl\u0259rin torpa\u011f\u0131, m\u0259kan\u0131 anlam\u0131na g\u0259lir.<\/p>\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n rusdilli elmi \u0259d\u0259biyyatda bel\u0259 hesab edirl\u0259r ki, yunanlar t\u0259r\u0259find\u0259n bir xalqa veril\u0259n skif ad\u0131n\u0131n k\u00f6k\u00fcnd\u0259 &#8220;quz&#8221; komponenti dayan\u0131r.<\/p>\n<p>M.N.Artamonov bel\u0259 fikird\u0259dir ki, \u00fcz, quz, o\u011fuz m\u00fcxt\u0259lif variantlarda bir etnosun ad\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>P.F.Sum bu siyah\u0131ya polovesl\u0259ri, pe\u00e7enql\u0259ri d\u0259 \u0259lav\u0259 edir. O bildirir ki, yuclar v\u0259 pe\u00e7enql\u0259r, kuman v\u0259 uzlar bir xalqd\u0131r.<\/p>\n<p>Sum bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lib t\u0259sdiq edir ki, kifay\u0259t q\u0259d\u0259r materiallara \u0259sas\u0259n yuclar\u0131n hun oldu\u011funu dem\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. O, XII \u0259sr m\u00fc\u0259llifl\u0259ri \u0130onna Skilsa, Qlika v\u0259 Zonara istinad\u0259n yaz\u0131r ki, &#8220;madyarlar v\u0259 uqorlar skifl\u0259rdir v\u0259 onlar\u0131 &#8220;uzlar&#8221; adland\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n<p>Herodotun \u015f\u0259had\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 skif \/ iskitl\u0259rin \u0259fsan\u0259vi atalar\u0131n\u0131n ad\u0131 Tarq\u0131tayd\u0131r. Dem\u0259li turanl\u0131lar tarixi bilinm\u0259y\u0259n d\u00f6vrd\u0259n m\u00f6vcud olmu\u015f, t\u00fcrk xalqlar\u0131 s\u00fclal\u0259y\u0259 uy\u011fun \u00f6zl\u0259rini adland\u0131rd\u0131qca &#8220;turanl\u0131lar&#8221; etnonimi \u0259fsan\u0259l\u0259\u015fmi\u015f v\u0259 mif\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n d\u00fcnyaca m\u0259\u015fhur olan t\u00fcrkiy\u0259li tarix\u00e7i Kaz\u0131m Mir\u015fan t\u00fcrkl\u0259rin tarixini Anadoluda eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l 15000 il \u00f6nc\u0259sin\u0259 dayand\u0131r\u0131r. O y\u00fczl\u0259rl\u0259 qaya r\u0259sml\u0259rinin, mixi yaz\u0131lar\u0131n\u0131n \u015fifr\u0259l\u0259rini a\u00e7araq 1970-ci ild\u0259 d\u00fcnyaya s\u0259s salacaq protot\u00fcrkl\u0259r haqq\u0131nda kitab n\u0259\u015fr etdirmi\u015fdi.<\/p>\n<p>F.A\u011fas\u0131o\u011flu is\u0259 &#8220;\u0130slam\u00f6nc\u0259si t\u00fcrk tarixi, 9 Bitik&#8221; kitab\u0131nda Anadoluda v\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u00f6vcud olmu\u015f t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri v\u0259 b\u0259ylikl\u0259ri haqq\u0131nda m\u00fcf\u0259ss\u0259l bilgil\u0259r verir.<\/p>\n<p>\u00d6n Asiyada qurulan t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri:<\/p>\n<p>Subar eli (\u00f6lk\u0259si)<\/p>\n<p>Subar b\u0259yliyi<\/p>\n<p>Do\u011fu subar b\u0259yliyi<\/p>\n<p>Aratta eli<\/p>\n<p>Lulu eli<\/p>\n<p>Qut eli<\/p>\n<p>Turuk (T\u00fcrk) b\u0259yliyi<\/p>\n<p>Kuman b\u0259yliyi<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda ki\u00e7ik b\u0259ylikl\u0259r (m.o. IX-VIII \u0259srl\u0259r)<\/p>\n<p>Manna eli<\/p>\n<p>Qam\u0259r b\u0259yliyi<\/p>\n<p>Saqa eli<\/p>\n<p>Mada eli<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan eli (Ki\u00e7ik Mada, Atropaten)<\/p>\n<p>Alban (Aran) eli<\/p>\n<p>Do\u011frudur bu siyah\u0131n\u0131 uzatmaq da olar, ancaq \u0259sas m\u00f6vzudan yay\u0131nmamaq \u00fc\u00e7\u00fcn tur\/tar\/tor\/t\u00f6r s\u00f6zl\u0259rinin mahiyy\u0259tini Strabonun &#8220;Co\u011frafiya&#8221; kitab\u0131nda axtaraq, onunla Avropaya s\u0259yah\u0259t ed\u0259k.\u00a0 N\u0259z\u0259r\u0259 alaq ki, bu kitab\u0131n yaz\u0131lma tarixi 2000 il \u0259vv\u0259l\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 alim \u018fjd\u0259r F\u0259rz\u0259li \u00f6z\u00fcn\u00fcn &#8220;G\u0259miqaya-Qobustan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: &#8220;\u0130.Fridrix v\u0259 ba\u015fqa q\u0259rb v\u0259 rus m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Strabonun &#8220;Co\u011frafiya&#8221;s\u0131ndan yan ke\u00e7\u0259r\u0259k, he\u00e7 bir \u0259sas olmadan, tarixi-metodoloji m\u00fcqayis\u0259 aparmadan finikiya \u0259lifbas\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259lifbalar\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 hesab etmi\u015fl\u0259r. Strabon da 6000 il (indi 8000 il &#8211; Y.O.) Turdentlara aid edir&#8230;&#8221;, y\u0259ni indiki \u0130spaniyada ya\u015fam\u0131\u015f t\u00fcrkl\u0259r\u0259 m\u0259xsuslu\u011funu t\u0259sdiq edir.<\/p>\n<p>C\u0259f\u0259r C\u0259f\u0259rov da\u00a0 \u00a0turdentlar\u0131n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li v\u0259 t\u00fcrk \u0259silli oldu\u011funu \u00f6z \u0259s\u0259rind\u0259 qeyd edir.<\/p>\n<p>\u018fjd\u0259r F\u0259rz\u0259li \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259lum kitab\u0131n\u0131n sonunda bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lir: &#8220;Qaya\u00fcst\u00fc t\u0259svirl\u0259r\u0259, Az\u0259rbaycan v\u0259 xarici aliml\u0259rin fikirl\u0259rin\u0259 \u0259saslanaraq, dem\u0259k olar ki, G\u0259miqaya-Qobustan m\u0259d\u0259niyy\u0259ti e.\u0259. VIII-V minillikl\u0259rd\u0259 \u00f6z inki\u015faf v\u0259 \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259 d\u00f6vr\u00fcn\u00fc ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Bununla \u0259laq\u0259dar b\u0259zi yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 d\u0259 istinad etm\u0259k olar. M\u0259s\u0259l\u0259n, Strabonun &#8220;Co\u011frafiya&#8221;s\u0131nda turdetanlar\u0131n, turdullar\u0131n e.\u0259. VII minillikd\u0259 yetkin fonoqrafik \u0259lifbaya malik olduqlar\u0131n\u0131n xat\u0131rlanmas\u0131, e.\u0259. VIII-VII minillikl\u0259r\u0259 aid edil\u0259n Mas de AZ\u0130L (Fransa) i\u015far\u0259l\u0259rinin G\u0259miqaya-Qobustanda a\u015fkarlanmas\u0131 fakt\u0131 da bu fikir\u0259 inam\u0131 art\u0131r\u0131r&#8221;.<\/p>\n<p><strong>ARDI\u00a0 VAR<\/strong><\/p>\n<p>D\u0130QQ\u018fT! \u015eikay\u0259t v\u0259 t\u0259klifl\u0259riniz, g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz v\u0259 e\u015fitdiyiniz h\u0259r hans\u0131 bir maraql\u0131 m\u0259lumat\u0131 bu n\u00f6mr\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rin:\u00a0<span style=\"color: #0000ff;\">0 55 4 61 71 21 WHATSAPP<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>YUNUS\u00a0O\u011eUZ l hiss\u0259ni buradan oxuya bil\u0259rsiniz:\u00a0https:\/\/olaylar.az\/news\/edebiyyat\/587277 M\u0259lumdir ki, m\u00fcasir Az\u0259rbaycan v\u0259 dig\u0259r t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 &#8220;bil-bilm\u0259k&#8221; s\u00f6z\u00fc \u00e7ox geni\u015f yay\u0131l\u0131b. &#8220;Q\u0259dim t\u00fcrk s\u00f6zl\u00fcy\u00fc&#8221;nd\u0259 &#8220;bil&#8221; m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nalar verir: 1.\u00a0\u00a0\u00a0 Bil = bilm\u0259k;&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":27760,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17,1],"tags":[],"class_list":["post-27763","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dbiyyat","category-xbr-xtti"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27763","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=27763"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27763\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":27764,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27763\/revisions\/27764"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/27760"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=27763"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=27763"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=27763"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}