{"id":23540,"date":"2022-07-12T10:58:02","date_gmt":"2022-07-12T06:58:02","guid":{"rendered":"https:\/\/mediazona.az\/?p=23540"},"modified":"2022-07-12T10:58:02","modified_gmt":"2022-07-12T06:58:02","slug":"tarixi-az%c9%99rbaycan-torpaqlari-olan-ir%c9%99van-v%c9%99-z%c9%99ng%c9%99zurun-arxeoloji-abid%c9%99l%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mediazona.az\/?p=23540","title":{"rendered":"Tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 olan \u0130r\u0259van v\u0259 Z\u0259ng\u0259zurun arxeoloji abid\u0259l\u0259ri"},"content":{"rendered":"<p>XX \u0259srin sonlar\u0131nda erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259z\u0259li torpaqlar\u0131n\u0131n daha bir hiss\u0259sini \u2013 \u015e\u0259rqi Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Yuxar\u0131 Qaraba\u011f\u0131 z\u0259bt etdi. Bu torpaqlar 30 il\u0259 yax\u0131n i\u015f\u011fal alt\u0131nda qald\u0131. Az\u0259rbaycanl\u0131lara divan tutuldu, onlar\u0131n bir hiss\u0259si soyq\u0131r\u0131m\u0131na m\u0259ruz qald\u0131, dig\u0259r hiss\u0259si is\u0259 yurdlar\u0131ndan did\u0259rgin d\u00fc\u015fd\u00fc. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n minillikl\u0259r boyu h\u0259min b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 yaratd\u0131\u011f\u0131 maddi m\u0259d\u0259ni irsi d\u0259 vandallar\u0131n h\u0259d\u0259fin\u0259 \u00e7evrildi. Yerli diyar\u015f\u00fcnasl\u0131q muzeyl\u0259rinin on minl\u0259rl\u0259 eksponat\u0131 talan olundu, y\u00fczl\u0259rl\u0259 tarix v\u0259 memarl\u0131q abid\u0259si da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131, yaxud \u201cerm\u0259ni m\u00f6h\u00fcr\u00fc\u201d vurularaq saxtala\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Q\u0259dim tarix\u0259 malik, Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri olan \u0130r\u0259van bir ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259ni kimi t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 memarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdir\u0259n \u015f\u0259h\u0259r olub. Lakin sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 erm\u0259ni t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 arxeoloji t\u0259dqiqatlar aparsalar da, biz\u0259 o \u0259razini t\u0259dqiq etm\u0259k n\u0259sib olmam\u0131\u015fd\u0131. Bunun da m\u0259lum s\u0259b\u0259bl\u0259ri var idi. Bu g\u00fcn \u0130r\u0259vanda erm\u0259ni vandallar\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin son memarl\u0131q abid\u0259l\u0259rinin yerl\u0259\u015fdiyi T\u0259p\u0259ba\u015f\u0131 \u0259razisind\u0259 yenid\u0259nqurma ad\u0131 alt\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n tarixi irsini m\u0259hv etm\u0259si he\u00e7 bir m\u0259ntiq\u0259 s\u0131\u011fm\u0131r. Tarixi fotolar, \u0259cn\u0259bi s\u0259yyahlar\u0131n, tarix\u00e7il\u0259rin yazd\u0131qlar\u0131 s\u00fcbut edir ki, \u0130r\u0259van q\u0259dim Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259n biridir.<\/p>\n<p>Bu fikirl\u0259r AMEA Arxeologiya, Etnoqrafiya v\u0259 Antropologiya \u0130nstitutunun ba\u015f direktoru tarix elml\u0259ri doktoru, professor Abbas Seyidov v\u0259 h\u0259min elmi m\u00fc\u0259ssis\u0259nin \u00c7\u00f6l t\u0259dqiqatlar\u0131 b\u00f6lm\u0259sinin m\u00fcdiri tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent T\u0259v\u0259kk\u00fcl \u018fliyevin h\u0259mm\u00fc\u0259llifi olduqlar\u0131 \u201cTarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 olan \u0130r\u0259van v\u0259 Z\u0259ng\u0259zurun arxeoloji abid\u0259l\u0259ri\u201d adl\u0131 m\u0259qal\u0259sind\u0259 yer al\u0131b.<\/p>\n<p>M\u0259qal\u0259ni t\u0259qdim edirik:<\/p>\n<p>\u0130\u015f\u011fal d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 h\u00fccuma, terrora m\u0259ruz qalan abid\u0259l\u0259r aras\u0131nda arxeoloji abid\u0259l\u0259r d\u0259 vard\u0131. Bu abid\u0259l\u0259ri d\u00f6vr bax\u0131m\u0131ndan 4 qrupa ay\u0131rmaq olar: Da\u015f d\u00f6vr\u00fc, Tunc v\u0259 D\u0259mir d\u00f6vr\u00fc, Antik d\u00f6vr v\u0259 Orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fc. Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal edilmi\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 q\u0259dim d\u00f6vr abid\u0259l\u0259ri daha \u00e7ox saxtala\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r v\u0259 erm\u0259ni m\u0259d\u0259ni irsi kimi t\u0259qdim olunurdu. Orta \u0259srl\u0259r \u2013 \u0130slam d\u00f6vr\u00fc abid\u0259l\u0259ri is\u0259 (x\u00fcsusil\u0259 m\u0259qb\u0259r\u0259, t\u00fcrb\u0259 v\u0259 dig\u0259r q\u0259bir abid\u0259l\u0259ri) total \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259hv edilir, izl\u0259ri itirilirdi. Qar\u0259t m\u0259qs\u0259dil\u0259 abid\u0259l\u0259r kort\u0259bii \u015f\u0259kild\u0259 talan olunurdu. 1996-c\u0131 ild\u0259n Qafan \u015f\u0259h\u0259rinin t\u0259xmin\u0259n 10 kilometrliyind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Z\u0259ngilan rayonunun A\u011fk\u0259nd k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 D\u0259mir d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid s\u0259rdab\u0259l\u0259r da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b, \u0259ld\u0259 olunan tap\u0131nt\u0131lar erm\u0259ni m\u0259d\u0259ni irsi kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verilib. 2010-cu ild\u0259 La\u00e7\u0131n rayonunun Sonasar k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda mal-qara otaran bir \u00e7oban t\u0259sad\u00fcf\u0259n eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l IV-I \u0259srl\u0259r\u0259 aid edil\u0259n s\u0259rdab\u0259d\u0259n q\u0131z\u0131l (200 qram), g\u00fcm\u00fc\u015f (700 qram) v\u0259 tuncdan (5 kiloqram) haz\u0131rlanm\u0131\u015f zin\u0259t \u0259\u015fyalar\u0131ndan, s\u00fcfr\u0259 qablar\u0131ndan v\u0259 s. ibar\u0259t z\u0259ngin x\u0259zin\u0259y\u0259 rast g\u0259lib. Bu tap\u0131nt\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 Erm\u0259nistan Tarix Muzeyi, oyuncaq rejimin r\u0259smil\u0259ri v\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131 \u0259ld\u0259 ed\u0259n \u00e7oban aras\u0131nda uzun m\u00fcdd\u0259t \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r gedib.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259r h\u0259l\u0259 2005-ci ild\u0259 \u015eu\u015fa v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda Tunc d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid 200-\u0259 yax\u0131n qala v\u0259 s\u0259rdab\u0259d\u0259 &#8211; kurqanda qaz\u0131nt\u0131 aparma\u011f\u0131 planla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Erm\u0259ni aliml\u0259ri T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 \u201cKarkar\u201d adl\u0131 \u201cq\u0259dim erm\u0259ni ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259ni\u201dnin tap\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 b\u00f6y\u00fck arxeoloji hadis\u0259 adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>Sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Z\u0259ng\u0259zurda \u2013 Qubadl\u0131, La\u00e7\u0131n v\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonlar\u0131 \u0259razisind\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, sistemli elmi ara\u015fd\u0131rmalar apar\u0131lmay\u0131b, C\u0259bray\u0131l v\u0259 Z\u0259ngilan rayonlar\u0131na is\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 su qov\u015fa\u011f\u0131n\u0131n tikintisi il\u0259 \u0259laq\u0259dar yaln\u0131z q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli elmi ezamiyy\u0259tl\u0259r edilib. Bu is\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 h\u0259min rayonlar\u0131n arxeoloji abid\u0259l\u0259rl\u0259 z\u0259ngin oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir, h\u0259min \u0259razil\u0259rd\u0259 onlarla yeni abid\u0259 qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b.<\/p>\n<p>\u00d6t\u0259n \u0259srin 70-ci ill\u0259rind\u0259 K\u0259lb\u0259c\u0259rd\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 qaya\u00fcst\u00fc t\u0259svirl\u0259r a\u015fkar edilib, \u0130stisu \u0259traf\u0131nda Tunc d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid ya\u015fay\u0131\u015f yeri qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b. G\u00f6y\u0259m da\u011f\u0131, Z\u0259ng\u0259zur, Soyuqbulaq, G\u00f6y\u00e7\u0259 g\u00f6l\u00fc h\u00f6vz\u0259sind\u0259ki qayal\u0131qlarda Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim maldar tayfalar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan t\u0259svirl\u0259r var. 44 g\u00fcnl\u00fck V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 torpaqlar\u0131m\u0131z azad edildikd\u0259n sonra m\u0259lum olub ki, erm\u0259nil\u0259r abid\u0259l\u0259ri saxtala\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn K\u0259lb\u0259c\u0259rd\u0259 x\u00fcsusi istehsal sexl\u0259ri yarad\u0131blar.<\/p>\n<p>Qubadl\u0131 \u0259razisind\u0259 Mal t\u0259p\u0259si, X\u0131rman yeri kimi iri ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131, ma\u011fara m\u0259b\u0259dl\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n alban m\u0259b\u0259dl\u0259ri, qala\u00e7a, k\u00f6rp\u00fc v\u0259 s. abid\u0259l\u0259r m\u0259lum idi. Bu tip abid\u0259l\u0259r \u0130r\u0259van v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur b\u00f6lg\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir.<\/p>\n<p>Z\u0259ngilan abid\u0259l\u0259rind\u0259n Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcl\u0259rinin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n \u015e\u0259rifan orta \u0259sr \u015f\u0259h\u0259r yeri x\u00fcsusil\u0259 se\u00e7ilir. Rayon \u0259razisind\u0259 \u0130slam d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid m\u0259scid v\u0259 dig\u0259r memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri d\u0259 \u00e7oxdur (M\u0259mm\u0259db\u0259yli, \u015e\u0259rifan t\u00fcrb\u0259l\u0259ri, Hacall\u0131 q\u00fcll\u0259si v\u0259 s.). Koro\u011flu da\u015f\u0131 v\u0259 ya \u201cA\u011f oyuq\u201d adlanan v\u0259 VII-VIII \u0259srl\u0259r\u0259 aid edil\u0259n abid\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259dim Orxan-Yenisey yaz\u0131lar\u0131na b\u0259nz\u0259r i\u015far\u0259l\u0259r qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b. G\u00fcman ki, bu \u0259razinin \u201cYaz\u0131 d\u00fcz\u00fc\u201d adland\u0131r\u0131lmas\u0131 da h\u0259min i\u015far\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f\u0131n \u0259n m\u0259\u015fhur abid\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 IV-V \u0259srl\u0259rd\u0259 alban knyazlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n indiki A\u011fd\u0259r\u0259-K\u0259lb\u0259c\u0259r yolu \u00fcz\u0259rind\u0259 in\u015fa olunmu\u015f 9 tikilid\u0259n ibar\u0259t Xudav\u0259ng m\u0259b\u0259d kompleksidir. XIII \u0259srd\u0259 Xa\u00e7\u0131n knyaz\u0131 H\u0259s\u0259n C\u0259lal bu monast\u0131r\u0131 \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259mir etdirib. Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, onun yolda\u015f\u0131 Mina xatun burada d\u0259fn olunub. Kompleksd\u0259 alban h\u00f6kmdar\u0131 Arzu xatunun m\u0259b\u0259di x\u00fcsusi yer tutur.<\/p>\n<p>Otuz il\u0259 yax\u0131n m\u00fcdd\u0259td\u0259 Qaraba\u011fla yana\u015f\u0131, \u015e\u0259rqi Z\u0259ng\u0259zurun da i\u015f\u011fal alt\u0131nda qalmas\u0131 bu b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259ki arxeoloji abid\u0259l\u0259rin m\u00fcasir texnoloji \u00fcsullardan istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259, kompleks \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 imkan verm\u0259yib. Erm\u0259nistan beyn\u0259lxalq konvensiyalara m\u0259h\u0259l qoymadan Az\u0259rbaycan\u0131n bu tarixi b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 m\u0259d\u0259ni-tarixi irsi k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 da\u011f\u0131tmaqla, saxtala\u015fd\u0131r\u0131b \u00f6z\u00fcn\u00fcnk\u00fcl\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olub. \u0130\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259n \u00e7ox da\u011f\u0131nt\u0131lara m\u0259ruz qalan \u0130slam dini abid\u0259l\u0259ri, y\u0259ni m\u0259scid, t\u00fcrb\u0259 v\u0259 ba\u015fqa inanc yerl\u0259ridir. Vandallar\u0131n b\u00f6lg\u0259d\u0259ki 67 m\u0259scidd\u0259n 63-n\u00fc tamamil\u0259 m\u0259hv etm\u0259si, qalanlar\u0131n\u0131 is\u0259 yarars\u0131z hala salmas\u0131 bunun \u0259yani s\u00fcbutudur.<\/p>\n<p>D\u0130QQ\u018fT! \u015eikay\u0259t v\u0259 t\u0259klifl\u0259riniz, g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz v\u0259 e\u015fitdiyiniz h\u0259r hans\u0131 bir maraql\u0131 m\u0259lumat\u0131 bu n\u00f6mr\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rin:\u00a0 \u00a0\u00a0<span style=\"color: #0000ff;\">0 55 4 61 71 21 WHATSAPP<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XX \u0259srin sonlar\u0131nda erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259z\u0259li torpaqlar\u0131n\u0131n daha bir hiss\u0259sini \u2013 \u015e\u0259rqi Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Yuxar\u0131 Qaraba\u011f\u0131 z\u0259bt etdi. Bu torpaqlar 30 il\u0259 yax\u0131n i\u015f\u011fal alt\u0131nda qald\u0131. Az\u0259rbaycanl\u0131lara divan&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":23541,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24,10,1],"tags":[],"class_list":["post-23540","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-manset","category-thsil","category-xbr-xtti"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23540","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=23540"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23540\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23542,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23540\/revisions\/23542"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/23541"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=23540"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=23540"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=23540"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}