{"id":21957,"date":"2022-04-27T21:40:52","date_gmt":"2022-04-27T17:40:52","guid":{"rendered":"https:\/\/mediazona.az\/?p=21957"},"modified":"2022-04-27T21:40:52","modified_gmt":"2022-04-27T17:40:52","slug":"qirmizi-imperiyaya-qarsi-qirmizi-saman-aida-eyvazli-yazir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mediazona.az\/?p=21957","title":{"rendered":"\u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131 imperiyaya qar\u015f\u0131 Q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015faman\u201d\u2013 Aida Eyvazl\u0131 yaz\u0131r"},"content":{"rendered":"<p>Tarix he\u00e7 n\u0259yi unutma\u011fa qoymur. Unutqanl\u0131q &#8211; tarixsizliy\u0259 xasd\u0131r.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn Saxa Yakutiya xalq\u0131 Yakutiya Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n yaranmas\u0131n\u0131n 100 illiyini qeyd edir.\u00a0\u00a027 aprel 1922-ci ild\u0259 Yakut xalq\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 Muxtar Respublika qurma\u011fa nail olmu\u015fdu. Bu respublikan\u0131 quranlar Platon Oyunski, Maksim Ammmosov, \u0130sidor Baraxov, Stepan Arjakov v\u0259 onlar\u0131n silahda\u015flar\u0131 xalqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259t, respublika yaratd\u0131lar. \u00d6z xalqlar\u0131n\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z bayraqlar\u0131n\u0131 qald\u0131rd\u0131lar.\u00a0\u00a0Bu d\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259ri \u015eimalda\u00a0\u00a0\u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n z\u00fclm v\u0259 \u0259zablar\u0131 alt\u0131nda ya\u015fay\u0131b var olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan xalqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259k g\u00fcn\u00fcn konstitusiyas\u0131n\u0131 yazd\u0131lar. D\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin \u0259sas\u0131n\u0131 qoydular. O m\u00fccahidl\u0259rd\u0259n biri Platon Alekseyevi\u00e7 Sleptsov &#8211; Oyunskinin h\u0259yat\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, &#8220;\u018fd\u0259biyyat v\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259t&#8221; portal\u0131n\u0131n oxucular\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox maraql\u0131 olacaq.<\/p>\n<p>Saxa (Yakut) xalq\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu Platon Alekseyevi\u00e7 Sleptsov &#8211; Oyunski\u00a011 noyabr\u00a01893-c\u00fc ild\u0259 Yakutiyan\u0131n Delberiybit k\u0259ndind\u0259, qut g\u00fcn sayd\u0131qlar\u0131 Platonun do\u011fum g\u00fcn\u00fcnd\u0259 do\u011fulub. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 ona Platon ad\u0131 veribl\u0259r. Saxal\u0131lar Olonxo v\u0259 \u015eamanlara inan\u0131r. Onlar\u0131n inanclar\u0131nda Yuxar\u0131, Orta v\u0259 A\u015fa\u011f\u0131 Al\u0259m var. Platonunun n\u0259sil \u015f\u0259c\u0259r\u0259si Orta Al\u0259min \u015famanlar\u0131ndad\u0131r. Onlar\u0131n ail\u0259si \u00e7oxu\u015faql\u0131 olub. Bir qayda olaraq \u015famanlar v\u0259 olonxosutlar el-oba i\u00e7\u0259risind\u0259 g\u0259zir, g\u00f6rd\u00fckl\u0259rini, hiss etdikl\u0259rini dan\u0131\u015f\u0131r. V\u0259 bu, ya\u015fam t\u0259rzi kimi bir \u00e7ox \u015faman ail\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00f6vcuddur. Saxa (Yakut) inanclar\u0131na g\u00f6r\u0259 insan\u0131n n\u0259sli onun taleyini m\u00fc\u0259yy\u0259n edir. \u018fd\u0259biyyatda, folklorda \u00f6z imzas\u0131n\u0131 t\u0259sdiq ed\u0259nd\u0259n sonra Platon Sleptsov da \u00f6z n\u0259slinin \u015faman\u00e7\u0131l\u0131q qayda-qanunlar\u0131n\u0131 itirm\u0259m\u0259k, ya\u015fatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u0259 &#8220;Oyunski&#8221; soyad\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. &#8220;Oyun&#8221; saxa dilind\u0259n &#8220;\u015faman&#8221; kimi t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunur. Platon \u015eaman h\u0259m d\u0259 \u0259fsan\u0259vi \u015faman Kerekenenin n\u0259slinin davam\u00e7\u0131s\u0131 idi. Deyil\u0259nl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, Saxan\u0131n sehirli da\u015f\u0131 Sata da onun babas\u0131nda olub. (\u018ffsan\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, Sata da\u015f\u0131na yiy\u0259 duran saxal\u0131, yerin-g\u00f6y\u00fcn dilini bil\u0259n \u0259n g\u00fccl\u00fc \u015faman say\u0131l\u0131r).<\/p>\n<p>Platon \u0259d\u0259bi al\u0259m\u0259 1917-ci ild\u0259 g\u0259lir. D\u00f6vr\u00fcn\u00fcn tan\u0131nm\u0131\u015f yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 Maksim Ammosova yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubunda \u00f6z qay\u0259sini bel\u0259 a\u00e7\u0131r: &#8220;Bizim dilimiz d\u00fcnya durduqca ya\u015famal\u0131d\u0131r, \u00e7a\u011fda\u015f poeziyam\u0131z bu dili ya\u015fatmal\u0131d\u0131r. \u00d6z tariximizi, \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq bizim borcumuzdur&#8221;.<\/p>\n<p>Platon Oyunski\u00a0Saxa (Yakut) \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n korifeyl\u0259ri Aleksey Yeliseyevi\u00e7 Kulakovski Eksekyulyax, Anempodist \u0130vanovi\u00e7 Sofronov Alampa, Nikolay Denisovi\u00e7 Neustroyev, Vasiliy Vasilyevi\u00e7 Nikiforob-Ky\u00fcly\u00fcmny\u00fcra, Qavril Vasilyevi\u00e7\u00adKsenofontovan\u0131n ideyalar\u0131n\u0131 ya\u015fad\u0131r, elmi ara\u015fd\u0131rmalar apar\u0131r v\u0259 klassikl\u0259ri yeni n\u0259sl\u0259 da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Onun \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131 deyirdi ki, yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n h\u0259r sah\u0259sind\u0259n bilgili olmas\u0131 Sata da\u015f\u0131n\u0131n Oyunskid\u0259 olmas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259ndir.<\/p>\n<p>Bir ziyal\u0131 ki, \u0259lin\u0259 q\u0259l\u0259m alan g\u00fcnd\u0259n xalq\u0131n\u0131, elini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc, onun yaz\u0131s\u0131n\u0131 Tanr\u0131 yaz\u0131r.<\/p>\n<p>Daha sonra, o inqilab\u00e7\u0131 Saxa (yakut) f\u0259hl\u0259l\u0259rinin dilind\u0259 &#8220;F\u0259hl\u0259 Marselyozas\u0131&#8221; himnini q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131r. \u00c7ox sevdiyi yaz\u0131\u00e7\u0131 Lev Tolstoya &#8220;Mayak&#8221; \u015ferini h\u0259sr edir.<\/p>\n<p>\u018fn maraql\u0131s\u0131 da odur ki, alt\u0131 bac\u0131-qarda\u015f\u0131 olan Platon m\u0259kt\u0259b\u0259 14 ya\u015f\u0131nda getmi\u015fdi. El\u0259 d\u0259rsl\u0259r ba\u015flanan ilk g\u00fcnl\u0259rd\u0259n o, \u00f6z\u00fcn\u00fcn suallar\u0131 il\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin heyr\u0259tini qazana bilmi\u015fdi. \u0130nqilab ill\u0259rind\u0259 \u0259d\u0259biyyata g\u0259l\u0259n Platon Sleptsovun \u0259d\u0259biyyatda \u00f6z d\u0259sti-x\u0259tti, \u00f6z yolu vard\u0131. Ger\u00e7\u0259klikd\u0259n inqilab\u00e7\u0131 ideyalar\u0131na, mifl\u0259rd\u0259n olonxo v\u0259 q\u0259dim dastanlara meyl etm\u0259kl\u0259, o h\u0259m d\u0259, d\u00fcn\u0259nini, ke\u00e7mi\u015fini, ulu simg\u0259l\u0259rini v\u0259 milli inanclar\u0131n\u0131, yurd-yuva qaydalar\u0131n\u0131 \u0259d\u0259biyyata g\u0259tir\u0259, ya\u015fada bildi. Oyunski h\u0259m t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259r edir, h\u0259m xalq r\u0259vay\u0259tl\u0259rini q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131r, h\u0259m satira v\u0259 yumor yaz\u0131r, h\u0259m d\u0259, xalq\u0131n\u00a0\u00a0\u015faman\u00e7\u0131l\u0131q milli ad\u0259tl\u0259rini tarixl\u0259\u015fdirirdi. Onun &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015eaman&#8221; \u0259s\u0259ri Xeyirl\u0259 \u015e\u0259rin, Yerl\u0259 G\u00f6y\u00fcn, Tanr\u0131 il\u0259 dig\u0259r \u00fc\u00e7 d\u00fcnyan\u0131n (al\u0259min) aras\u0131nda ged\u0259n ziddiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n b\u0259hs edir.<\/p>\n<p>Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda \u00fcr\u0259yini xalq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u015fam kimi, m\u0259\u015f\u0259l kimi yand\u0131ran bu \u015f\u0259xsiyy\u0259tin iki b\u00f6y\u00fck arzusu\u00a0vard\u0131: Yakutiyan\u0131 muxtar respublika kimi g\u00f6rm\u0259k v\u0259 Olonxonu ya\u015fatmaq! \u00c7\u00fcnki saxal\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn Olonxo inam v\u0259 m\u0259n\u0259viyyat dem\u0259kdi. Muxtariyy\u0259t alandan sonra Saxa xalq\u0131 d\u00fcnya durduqca ya\u015fayacaq, onlar\u0131n milli kimliyi qorunacaqd\u0131. V\u0259 n\u0259hay\u0259t o, \u00f6z arzusuna \u00e7atd\u0131: Yakutiya 1922-ci ild\u0259 Rusiyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 Muxtar Respublika oldu.<\/p>\n<p>\u00d6z k\u0259ndind\u0259n ali t\u0259hsil dal\u0131nca \u00e7\u0131xan Platon Sleptsov 1917-ci ilin sentyabr ay\u0131ndan 1918-ci ilin may ay\u0131na q\u0259d\u0259r Sibirin Tomsk \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 M\u00fc\u0259lliml\u0259r \u0130nstitutunda oxuyur. 1918-ci ilin mart ay\u0131ndan onu Tomsk quberniyas\u0131 \u015furas\u0131na inspektor t\u0259yin edirl\u0259r. El\u0259 h\u0259min ilin iyun ay\u0131nda Yakutsk\u00a0\u00a0\u015f\u0259h\u0259rin\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k, sovet hakimiyy\u0259tinin buradak\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259si kimi \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. 1920-ci ild\u0259 saxal\u0131lar Sovet hakimiyy\u0259tini devirir. Platon Sleptsov h\u0259min vaxt Kazanda ibtidai m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 d\u0259rs dem\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Bu o vaxtlar idi ki, b\u00fct\u00fcn xalqlar \u00f6z milli kimliyini t\u0259sdiq edib \u00f6z yurdlar\u0131na, v\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 yiy\u0259l\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn vuru\u015furdu. B\u00fct\u00fcn t\u00fcrk ell\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rketm\u0259, millil\u0259\u015fm\u0259 prosesl\u0259ri ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Yakutiya v\u0259 Sibir g\u0259ncl\u0259ri d\u0259 bu m\u00fcbariz\u0259d\u0259n gend\u0259 qalmam\u0131\u015fd\u0131. H\u0259min a\u011f\u0131r v\u0259 \u015f\u0259r\u0259fli ill\u0259rd\u0259 Sleptsov yaz\u0131rd\u0131: &#8220;Biz ana yurdumuzdan m\u0259n\u0259vi v\u0259 maddi d\u0259st\u0259k g\u00f6zl\u0259yirik, \u00f6z xalq\u0131m\u0131z\u0131n azadl\u0131q m\u00fcbariz\u0259sini d\u0259st\u0259kl\u0259yirik, milli d\u0259rn\u0259kl\u0259r yaratmaq, ruh\u0259n yax\u0131n olan insanlar\u0131 bel\u0259 t\u0259\u015fkilatlarda bil\u0259\u015fdirm\u0259k bizim \u0259sas m\u0259qs\u0259dimiz v\u0259 ideyam\u0131zd\u0131r. Bel\u0259 olarsa, biz \u00f6z m\u0259d\u0259niyy\u0259timizi insanl\u0131\u011f\u0131n ya\u015fam\u0131na t\u0259tbiq ed\u0259 bil\u0259rik&#8221;.<\/p>\n<p>D\u00fczd\u00fcr, tezlikl\u0259 Sovet hakimiyy\u0259ti h\u0259r yerd\u0259 b\u0259rpa edilir, amma bu arzular\u0131n qanad\u0131nda \u0259qid\u0259 dostlar\u0131 1922-ci il aprelin 27-d\u0259 \u0130nqilabi Komit\u0259nin s\u0259dri Platon Oyunskinin s\u0259dirliyi, \u00fczvl\u0259r S.Donskoy, \u0130.Baraxov, Z.Erenburq, D.Brata\u015f, G.Nikolayevin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Yakutiya Muxtar Sovet Respublikas\u0131n\u0131 elan edilm\u0259si haqq\u0131nda MAN\u0130FEST q\u0259bul edirl\u0259r. Bir ne\u00e7\u0259 aydan sonra Platon Oyunski\u00a0\u00a0Yakutiya M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin s\u0259dri se\u00e7ilir.<\/p>\n<p>Platon Oyunski yeni yarad\u0131lan d\u00f6vl\u0259ti idar\u0259 etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 \u015f\u0259xsi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011fna da vaxt ay\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>Dil\u0259kl\u0259rini v\u0259 ideyalar\u0131n\u0131, xalq\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc durumu, insanlar\u0131n h\u0259yat t\u0259rzini b\u00f6y\u00fck yaz\u0131\u00e7\u0131 el\u0259 h\u0259min ill\u0259rd\u0259 &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015faman&#8221; &#8211; olonxo-toyukunda, y\u0259ni dram \u0259s\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131r; \u0259s\u0259r 1925-ci ild\u0259 kitab \u015f\u0259klind\u0259 g\u00fcn \u00fcz\u00fc g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n<p>Platon Oyunskinin &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015eaman&#8221; \u0259s\u0259rini el\u0259 1928-ci ild\u0259\u00a0\u00a0Pyotr \u00c7ern\u0131x Yakutskinin t\u0259rc\u00fcm\u0259sind\u0259 Maksim Qorkiy\u0259 t\u0259qdim edir. Maksim Qorkinin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 milli almanaxda Oyunskinin &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015eaman&#8221; \u0259s\u0259ri d\u0259 \u00e7ap edilir. Bundan sonra Saxa (Yakut) \u0259d\u0259biyyat\u0131ndan sovet m\u0259kan\u0131ndak\u0131 insanlar da x\u0259b\u0259r tutur.<\/p>\n<p>T\u00fcrksoylu xalqlara qar\u015f\u0131 tabular\u0131n oldu\u011fu bir vaxtda, ali partiya i\u015f\u00e7isinin milli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259ni ehtiva ed\u0259n &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015faman&#8221; adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u0259si toplumda maraq do\u011furmu\u015fdu; lakin bunun qorxular\u0131 da vard\u0131&#8230; Bununla bel\u0259, \u00f6z xalq\u0131n\u0131n\u00a0\u00a0ruhunu, milli d\u0259y\u0259rl\u0259rini\u00a0\u00a0folklorunu dastan \u015f\u0259klind\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarmas\u0131 Platon Sleptsovu \u00e7ox m\u0259\u015fhurla\u015fd\u0131r\u0131r. Bu m\u0259\u015fhurluqdan q\u00fcrur duyan Platon, \u00f6z soyad\u0131n\u0131 da d\u0259yi\u015f\u0259r\u0259k &#8220;Oyunski&#8221; yazd\u0131r\u0131r. &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 Oktyabr ideyalar\u0131&#8221;n\u0131n t\u00fc\u011fyan etdiyi bir d\u00f6vrd\u0259 &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015eaman&#8221; \u0259s\u0259ri bol\u015fevikl\u0259r\u0259 \u00f6z ideyalar\u0131n\u0131 t\u0259bli\u011f etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli kimi g\u00f6r\u00fcns\u0259 d\u0259, indiki m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fczd\u0259\u00a0\u00a0\u0259s\u0259ri oxyanda bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lirs\u0259n ki, &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015eaman&#8221; \u0259s\u0259ri il\u0259 Oyunski el\u0259 Q\u0131rm\u0131z\u0131 Oktyabra, sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 hidd\u0259tini s\u0259tiralt\u0131 eyhamlarla yaz\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcb.<\/p>\n<p>\u00c7\u00fcnki Oyunski el\u0259 \u0259slind\u0259 \u015eaman idi. Reas Alekseyevi\u00e7\u00a0Kulakovskiy \u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki,\u00a0\u00a0Platon art\u0131q \u0259d\u0259biyyat\u00e7\u0131 kimi m\u0259\u015fhur olanda do\u011fma ata yurduna qonaq g\u0259l\u0259n yaz\u0131\u00e7\u0131 il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 gedir. Bird\u0259n evd\u0259n kamlan oxuyan \u015faman s\u0259si g\u0259lir. \u00d6z taleyini yand\u0131rmas\u0131n dey\u0259, o el\u0259 h\u0259y\u0259td\u0259n geri qay\u0131d\u0131r. Bu fakt\u0131n \u00f6z\u00fc Oyunskinin b\u00f6y\u00fck \u015faman oldu\u011fu bar\u0259d\u0259 bilgi verir.<\/p>\n<p>\u00d6mr\u00fcn\u00fcn qalan 10 ilind\u0259 is\u0259 o, &#8220;Bilg\u0259 S\u00fcleyman&#8221;, &#8220;Ulu Kudansa&#8221;, &#8220;Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r&#8221; \u0259s\u0259rl\u0259rini q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131r. 1926-c\u0131 ild\u0259 onun m\u0259\u015fhurlu\u011fu ba\u015f\u0131na b\u0259la olur &#8211; M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259nin q\u0259rar\u0131 il\u0259, milli ideyalar\u0131 yayd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikas\u0131n\u0131n \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin s\u0259dri v\u0259zif\u0259sind\u0259n gedir.\u00a0H\u0259m rus, h\u0259m yakut dilini g\u00f6z\u0259l bil\u0259n P.Oyunskini az sonra &#8211; 1928-ci il yanvar ay\u0131n\u0131n 6-da, Yakutiya MSSP-nin T\u0259hsil v\u0259 s\u0259hiyy\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 Xalq komissar\u0131 t\u0259yin edirl\u0259r. Oyunski oturdu\u011fu bu y\u00fcks\u0259k k\u00fcrs\u00fcd\u0259 d\u0259 xalq\u0131n\u0131n taleyin\u0259 bigan\u0259 qala bilmir. &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015eaman&#8221;da yazd\u0131\u011f\u0131 a\u011fr\u0131lar onun q\u0259lbinin gizlin d\u0259rdl\u0259ri idi. M\u0259lum v\u0259zif\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259diyi iki il \u0259rzind\u0259 t\u0259hsil v\u0259 s\u0259hiyy\u0259 sah\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck islahatlar apar\u0131r, m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259tin unutdurmaq ist\u0259diyi saxa (yakut) dilini yenid\u0259n m\u0259kt\u0259bl\u0259r\u0259 v\u0259 d\u0259rslikl\u0259r\u0259 qaytar\u0131r. Xalq i\u00e7\u0259risind\u0259 savads\u0131zl\u0131\u011f\u0131 aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn 223 n\u0259f\u0259r h\u0259myerlisini m\u0259rk\u0259zi t\u0259hsil sisteml\u0259rind\u0259 oxuma\u011fa g\u00f6nd\u0259rir. El\u0259 h\u0259imn il, Oyunskinin c\u0259hdl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0130rkutskda daha bir pedaqoji universitetd\u0259 yakut dilind\u0259 b\u00f6lm\u0259 yarad\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>1927-ci il Yakutiya xalq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6l\u00fcm-qal\u0131m m\u00fcbariz\u0259si ili olur. Bu ill\u0259rd\u0259 o &#8220;B\u00f6y\u00fck 100 illiyin plan\u0131&#8221; adl\u0131 \u0259s\u0259r yaz\u0131r. Fikirl\u0259\u015fm\u0259k olar ki, Yeni Olonxo olan bu \u0259s\u0259rd\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259n, arzulardan, xalq\u0131n g\u00f6r\u0259 bil\u0259c\u0259yi i\u015fl\u0259rd\u0259n b\u0259hs edilir: &#8220;B\u00f6y\u00fck 100 illiyin plan\u0131&#8221; yeni d\u00fcnya, yeni respublika plan\u0131d\u0131r. Bu g\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259n baxanda, h\u0259min \u0259s\u0259ri oxuyark\u0259n bir daha Oyunskinin 100 il sonran\u0131 g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fc, h\u0259d\u0259fl\u0259rini nec\u0259 uzaqlara tutdu\u011funu anlam\u0131\u015f olursan.<\/p>\n<p>1935-ci ild\u0259 onun t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259\u00a0\u00a0Yakutiya MSSR-d\u0259 Elmi T\u0259dqiqat Milli Dil \u0130nstitutu yarad\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>&#8230;1937-ci ilin s\u0259rt yell\u0259ri Sibird\u0259 d\u0259 \u0259sirdi. Art\u0131q yava\u015f-yava\u015f Platon Oyunskinin silahda\u015flar\u0131 v\u0259 \u0259qid\u0259da\u015flar\u0131 bir-bir xalq d\u00fc\u015fm\u0259ni elan olunur, sor\u011fusuz-suals\u0131z edama v\u0259 ya s\u00fcrg\u00fcn\u0259 g\u00f6nd\u0259rilirdi. K\u00f6kd\u0259n \u015faman olan Platon Oyunski bilirdi ki, bu aqib\u0259t onu da g\u00f6zl\u0259yir. NKVD-nin m\u00fcst\u0259ntiql\u0259ri 1938-ci ild\u0259 &#8220;B\u00f6y\u00fck 100 illiyin plan\u0131&#8221;\u00a0\u00a0adl\u0131\u00a0\u00a0\u0259d\u0259bi m\u0259qal\u0259d\u0259 burjua-milli t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n fikirl\u0259r &#8220;tap\u0131r&#8221; v\u0259 bel\u0259 q\u0259rara g\u0259lirl\u0259r ki, \u0259s\u0259r Sovet sistemin\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259n m\u00fcxalif \u0259s\u0259rdir. D\u00f6vr\u00fcn\u00fcn ac\u0131 h\u0259qiq\u0259tl\u0259rini bil\u0259n, onu \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 h\u0259kk edib tarix\u0259 v\u0259 xalq\u0131na yadigar qoyan Oyunski yaz\u0131rd\u0131: &#8220;H\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00f6nc\u0259d\u0259n bilm\u0259k m\u0259nim f\u0259lak\u0259timdir&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Ruh\u0259n \u015faman olan Platon Oyunski \u0259slind\u0259 &#8220;Ulu Kudansa&#8221; v\u0259 dig\u0259r \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 zal\u0131m v\u0259 qani\u00e7\u0259n q\u0259hr\u0259manlar\u0131n obraz\u0131n\u0131 yaratmaqla Stalinin obraz\u0131n\u0131n cizgil\u0259rini \u00e7\u0259kirdi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259, onun q\u0259hr\u0259manlar\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 inan\u0131r, onlar\u0131 daha g\u00f6z\u0259l g\u00fcn g\u00f6zl\u0259diyini deyirdi.<\/p>\n<p>O \u00e7ox g\u00f6z\u0259l bilirdi ki, Stalinin dar a\u011fac\u0131ndan as\u0131laca\u011f\u0131 g\u00fcn uzaqda deyil.<\/p>\n<p>3 fevral 1938-ci il, \u0130rkutsk \u015f\u0259h\u0259ri. \u015e\u0259h\u0259rin m\u0259rk\u0259zind\u0259ki mehmanxanada qonaq olan Oyunski art\u0131q hiss etmi\u015fdi ki, bu g\u00fcn, NKVD-nin adamlar\u0131 onun da arxas\u0131nca g\u0259l\u0259c\u0259k. H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259, h\u0259min g\u00fcn, ax\u015fam saat 5 rad\u0259l\u0259rind\u0259 onun arxas\u0131nca qara eyn\u0259kli \u00e7ekistl\u0259r g\u0259lir. Platon Oyunskinin h\u0259bsi SSR\u0130 Ali Sovetinin v\u0259 Ba\u015f Prokurorlu\u011funun sanksiyas\u0131 olmadan h\u0259yata ke\u00e7irilir.\u00a0\u00a03 iyun 1938-ci ild\u0259 is\u0259 Oyunskinin ail\u0259si bel\u0259 bir m\u0259ktub al\u0131r: &#8220;Platon Oyunski xalq d\u00fc\u015fm\u0259nidir&#8221;.<\/p>\n<p>1 il Moskvadak\u0131 Lubyanka h\u0259bsxanas\u0131nda saxlan\u0131landan sonra onu Yakutiyaya etap edirl\u0259r. Platon Oyunski il\u0259 h\u0259min ill\u0259rd\u0259 t\u0259masda olan \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 Nikolay Suburuskoy sonralar yazacaqd\u0131: &#8220;Platon deyirdi ki,\u00a0\u00a0m\u0259niml\u0259 apar\u0131lan sual-cavab v\u0259 dindirm\u0259l\u0259rin nec\u0259 oldu\u011funu ancaq ba\u015f\u0131na g\u0259lnl\u0259r bil\u0259r&#8221;. Onu Moskvadan Yakutiyaya t\u0259kadaml\u0131q kamerada ay yar\u0131ma g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131rlar. Deyil\u0259nl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, Platon Oyunski\u00a0\u00a0Yakutiyadak\u0131 h\u0259bsxanada 18 martdan 13 dekabra q\u0259d\u0259r saxlan\u0131l\u0131r. Burada a\u011f\u0131r x\u0259st\u0259lik ke\u00e7irir. Sonradan onu g\u00f6r\u0259n olmur. Oyunskinin hans\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259 \u00f6ld\u00fcy\u00fc v\u0259 ya \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc bu g\u00fcn d\u0259 saxa (yakut) xalq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn sirr olaraq qal\u0131b&#8230;<\/p>\n<p>Oyunski &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015eaman&#8221; \u0259s\u0259rini &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 Oktyabr&#8221;\u0131n &#8220;\u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ndiyi&#8221; ill\u0259rd\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131. O, &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131&#8221;\u00a0\u00a0s\u00f6z\u00fc il\u0259 sovet hakimiyy\u0259tinin ideoloqlar\u0131n\u0131 aldada bilmi\u015fdi; lakin bir ne\u00e7\u0259 il ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra Oyunskinin \u00f6z xalq\u0131n\u0131n a\u011fr\u0131-ac\u0131lar\u0131n\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, insanl\u0131\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f etdiyini &#8211; &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015eaman&#8221;\u0131n \u0259slind\u0259 &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 Oktyabr&#8221;a, sovet adl\u0131 qurulu\u015fa etiraz akt\u0131 olaraq yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlad\u0131lar. V\u0259 b\u00f6y\u00fck Oyunski xalq\u0131n\u0131 sevdiyin\u0259, yakutlar\u0131 azadl\u0131\u011fa s\u0259sl\u0259diyin\u0259 g\u00f6r\u0259 can\u0131n\u0131 qurban verdi. &#8211; Sovet ideologiyas\u0131 q\u0131rm\u0131z\u0131 r\u0259ngi sevs\u0259 d\u0259, q\u0131rm\u0131z\u0131 s\u00f6z\u00fc sevmirdi&#8230;<\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0M\u0259n kim\u0259m q\u0131nayam \u00f6z taleyimi,<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0M\u0259n kim\u0259m Tanr\u0131dan inciyib, k\u00fcs\u00fcm?!<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0D\u00fcnyaya g\u0259l\u0259nd\u0259n G\u00fcn\u0259\u015fi sevdim,<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0D\u00fcnyadan k\u00f6\u00e7\u0259nd\u0259 \u00f6l\u00fcm qism\u0259tim.<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0K\u00f6\u00e7\u0259r\u0259m d\u00fcnyadan &#8211; k\u00fcl\u00fcm d\u0259 qalmaz,<\/em><\/p>\n<p><em>Bir ya\u015f\u0131l \u00e7\u0259m\u0259nd\u0259 ota d\u00f6n\u0259r\u0259m.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0M\u0259nd\u0259n n\u0259\u011fm\u0259l\u0259rim yadigar qalar,<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Y\u00fcz ill\u0259r \u00f6ts\u0259 d\u0259 xalq\u0131m unutmaz.<\/em><\/p>\n<p>Platon Oyunski \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 kimi etibarl\u0131 xalq\u0131 onu unutmad\u0131. Bu g\u00fcn Saxada Platon Oyunskinin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan k\u00fc\u00e7\u0259 v\u0259 meydanlar, m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 t\u0259hsil idar\u0259l\u0259ri var. 1993-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 Saxa (Yakutiya) D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n S\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 \u018fd\u0259biyyat, inc\u0259s\u0259n\u0259t, memarl\u0131q sah\u0259sind\u0259 u\u011fur qazananlara Platon Oyunskinin ad\u0131na d\u00f6vl\u0259t \u00f6d\u00fcl\u00fc t\u0259sis edilib.<\/p>\n<p>Saxa Yakutiya Respublikas\u0131n\u0131n\u00a0\u00a0paytaxt\u0131 Yakutsk \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki Hava liman\u0131 da Platon Oyunskinin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlardan sonra kim dey\u0259 bil\u0259r ki, xalq\u0131n yadda\u015f\u0131n\u0131 silm\u0259k olar? Tarix xalqla, xalq tarixi il\u0259 ya\u015fay\u0131r!<\/p>\n<p><strong>Aida Eyvazl\u0131<\/strong><\/p>\n<p><strong>P.S: Platon Oyunskinin &#8220;Q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015faman&#8221; \u0259s\u0259rini ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan dilin\u0259 m\u0259n uy\u011funla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fam. Bu, Saxa Yakutiya Respublikas\u0131nda b\u00f6y\u00fck hadis\u0259 kimi qeyd olunub.<\/strong><\/p>\n<p>D\u0130QQ\u018fT! \u015eikay\u0259t v\u0259 t\u0259klifl\u0259riniz, g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz v\u0259 e\u015fitdiyiniz h\u0259r hans\u0131 bir maraql\u0131 m\u0259lumat\u0131 bu n\u00f6mr\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rin:\u00a0 \u00a0<span style=\"color: #0000ff;\">\u00a00 55 4 61 71 21 WHATSAPP<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tarix he\u00e7 n\u0259yi unutma\u011fa qoymur. Unutqanl\u0131q &#8211; tarixsizliy\u0259 xasd\u0131r. Bu g\u00fcn Saxa Yakutiya xalq\u0131 Yakutiya Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n yaranmas\u0131n\u0131n 100 illiyini qeyd edir.\u00a0\u00a027 aprel 1922-ci ild\u0259 Yakut xalq\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 Muxtar Respublika&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21958,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15,1],"tags":[],"class_list":["post-21957","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mdniyyt","category-xbr-xtti"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21957","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=21957"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21957\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21959,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21957\/revisions\/21959"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/21958"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=21957"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=21957"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=21957"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}