{"id":21383,"date":"2022-03-15T09:59:43","date_gmt":"2022-03-15T05:59:43","guid":{"rendered":"https:\/\/mediazona.az\/?p=21383"},"modified":"2022-03-15T10:00:10","modified_gmt":"2022-03-15T06:00:10","slug":"bu-gun-ilaxir-c%c9%99rs%c9%99nb%c9%99sidir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mediazona.az\/?p=21383","title":{"rendered":"Bu g\u00fcn \u0130lax\u0131r \u00c7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259dir"},"content":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycanda Novruz bayram\u0131n\u0131n ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si &#8211; Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si dig\u0259rl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq, x\u00fcsusi t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 qeyd edilir.<\/p>\n<p>AMEA Folklor \u0130nstitutunun apar\u0131c\u0131 elmi i\u015f\u00e7isi filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent \u015eakir Albal\u0131yevin Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si haqq\u0131nda qeydl\u0259rini t\u0259qdim edir.<\/p>\n<p>\u00c7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin sonuncusu Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259dir. Bu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 xalq aras\u0131nda \u201cAx\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259\u201d, \u201cTorpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si\u201d, \u201cYel \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si\u201d, \u201c\u00c7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259-suri\u201d adlar\u0131 il\u0259 d\u0259 tan\u0131n\u0131r. Sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 torpaq oyan\u0131r. Bu fikri ir\u0259li s\u00fcr\u0259n professor Azad N\u0259biyev d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 kimi Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259sini q\u0259bul ed\u0259r\u0259k onun \u00f6z\u0259llikl\u0259ri haqq\u0131nda yaz\u0131b: \u201cTorpa\u011f\u0131n oyanmas\u0131n\u0131 ulu \u0259cdadlar\u0131m\u0131z \u0259n \u015f\u0259n, \u015fux m\u0259rasiml\u0259r, n\u0259\u011fm\u0259l\u0259r, ayinl\u0259r il\u0259 qar\u015f\u0131lam\u0131\u015fd\u0131r. Xalq aras\u0131nda bel\u0259 bir inam olmu\u015fdur ki, d\u00f6rd \u00fcns\u00fcrd\u0259n sonuncusunun oyanmas\u0131 il\u0259 Sel (Su), At\u0259\u015f, Yel v\u0259 Torpaq daha b\u00f6y\u00fck g\u00fcc al\u0131r, \u0259rzin donunu d\u0259yi\u015fir, adamlar\u0131 q\u0131tl\u0131qdan, \u00e7\u0259tinlik v\u0259 m\u0259hrumiyy\u0259td\u0259n qurtarmaqda \u00f6z\u00fcnd\u0259 daha b\u00f6y\u00fck q\u00fcvv\u0259 tap\u0131r. El\u0259 bu inamla ba\u011fl\u0131 xalq aras\u0131nda yay\u0131lm\u0131\u015f \u0259ski bir mifoloji t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u0259 g\u00f6r\u0259, adamlar\u0131n m\u0259hrumiyy\u0259t v\u0259 q\u0131tl\u0131qdan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kdikl\u0259ri bir g\u00fcnd\u0259 Sel (Su), At\u0259\u015f, Yel Torpaq xatunun yeralt\u0131 m\u0259b\u0259din\u0259 qonaq g\u0259lirl\u0259r. Burada yatm\u0131\u015f Torpaq xatunu oyad\u0131b adamlar\u0131n acl\u0131q v\u0259 q\u0131tl\u0131q \u00e7\u0259kdikl\u0259rini ona s\u00f6yl\u0259yirl\u0259r. Torpaq xatun \u201cAdamlar\u0131 f\u0259lak\u0259t\u0259 salan \u00f6z\u00fc f\u0259lak\u0259t\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r\u201d, \u2013 dey\u0259 yerind\u0259n qalx\u0131r, Sel (Su), At\u0259\u015f, Yel v\u0259 Torpaq xatun \u0259l-\u0259l\u0259 verib:<\/p>\n<p>Z\u0259mz\u0259m g\u0259ldi, At\u0259\u015f g\u0259ldi, Yel g\u0259ldi,<\/p>\n<p>T\u0259z\u0259 \u00f6m\u00fcr, t\u0259z\u0259 m\u0259hsul, il g\u0259ldi, \u2013<\/p>\n<p>dey\u0259 oxuya-oxuya i\u015f\u0131ql\u0131 d\u00fcnyaya \u00e7\u0131x\u0131rlar. Deyirl\u0259r, h\u0259min g\u00fcn elin \u0259ziz g\u00fcn\u00fc olan Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 idi\u201d.<\/p>\n<p>Bel\u0259c\u0259, torpa\u011f\u0131n oyan\u0131\u015f\u0131 olan Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si b\u0259r\u0259k\u0259tin, m\u0259hsul art\u0131m\u0131n\u0131n r\u0259mzi olaraq insanlar\u0131 maddi nem\u0259tl\u0259r bollu\u011fu il\u0259 t\u0259min edib ac\u0131ndan \u00f6lm\u0259k t\u0259hl\u00fck\u0259sind\u0259n qurtarmaqla xilasedici dirilik missiyas\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r. Torpa\u011f\u0131n m\u00fcq\u0259dd\u0259sliyi haqq\u0131nda, h\u0259yatvericilik g\u00fcc\u00fc haqq\u0131nda \u00e7ox dan\u0131\u015fmaq olar. \u018fn \u0259ski d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259ni is\u0259 mifoloji qaynaqlar \u0259ks etdirir. Kosmoqonik s\u0259ciyy\u0259li mifoloji m\u0259tnl\u0259rd\u0259n birin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0259vv\u0259ll\u0259r Allahdan ba\u015fqa he\u00e7 kim yoxmu\u015f. Yer \u00fcz\u00fc d\u0259 ba\u015fdan-aya\u011fa su imi\u015f. Allah bu suyu lil edir, sonra bu lili qurudub torpaq edir, torpaqdan bitkil\u0259ri c\u00fcc\u0259rdir. Ondan sonra da torpaqdan pal\u00e7\u0131q d\u00fcz\u0259ldib insanlar\u0131 yarad\u0131r, onlara ruh verir.<\/p>\n<p>Bu ki\u00e7ik par\u00e7ada d\u00f6rd yarad\u0131c\u0131 \u00fcns\u00fcr\u00fcn k\u00f6m\u0259yil\u0259 d\u00fcnyan\u0131n yaranmas\u0131ndan b\u0259hs edilir. Yer \u00fcz\u00fcn\u00fcn ba\u015fdan-aya\u011fa sudan ibar\u0259t olmas\u0131 fikri burada ilk yarad\u0131l\u0131\u015f \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fcn su oldu\u011funa i\u015far\u0259dir. Sudan lil yarad\u0131lmas\u0131 yen\u0259 ilk yarad\u0131l\u0131\u015f ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 kimi sudan yaranman\u0131 \u0259ks etdirir. M\u00fcq\u0259dd\u0259s \u201cQurani-K\u0259rimd\u0259\u201d buyurulmu\u015f \u201ch\u0259r bir canl\u0131n\u0131 sudan yaratd\u0131q\u201d prinsipinin mifoloji y\u00f6nd\u0259n d\u0259 t\u0259sdiqini g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Mifoloji m\u0259tnd\u0259ki \u201clilin qurudulub torpaq edilm\u0259si\u201d fikri art\u0131q burada iki yarad\u0131l\u0131\u015f \u00fcns\u00fcr\u00fcnd\u0259n s\u00f6hb\u0259t\u0259 i\u015far\u0259 vurur. \u018fvv\u0259la, sudan torpa\u011f\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 ba\u015f verir: \u0259vv\u0259lc\u0259 torpa\u011f\u0131n ilk \u00fcns\u00fcr\u00fc olan lil, ard\u0131nca lilin b\u0259rkimi\u015f formas\u0131 olan torpaq \u00f6z\u00fc yarad\u0131l\u0131r. B\u0259s bu nec\u0259 ba\u015f verir? Lilin qurudulmas\u0131 hesab\u0131na. Lilin qurudulmas\u0131 \u0259sas\u0131nda b\u0259s hans\u0131 yarad\u0131c\u0131 element i\u015ftirak edir? Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn qurudulma \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131n bir proses kimi n\u0259yin \u2013 hans\u0131 \u00fcns\u00fcr\u00fcn hesab\u0131na getdiyini t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fcm\u00fczd\u0259 canland\u0131r\u0131b cavab tapmal\u0131y\u0131q. \u018flb\u0259tt\u0259, istiliyin hesab\u0131na, istilik is\u0259 \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 yarad\u0131c\u0131 stixiya olan odu (G\u00fcn\u0259\u015fi) simvoliz\u0259 edir. Dem\u0259k, od \u00fcns\u00fcr\u00fc \u2013 G\u00fcn\u0259\u015f istisi olmasa, lilin quruyub b\u0259rkim\u0259si v\u0259 bununla torpaq \u0259m\u0259l\u0259g\u0259lm\u0259si prosesi getm\u0259z. M\u0259hz torpa\u011f\u0131n z\u0259minind\u0259 dig\u0259r yarad\u0131lm\u0131\u015flar dirilik tap\u0131b, inki\u015faf edir ki, buna da yen\u0259 m\u0259tnd\u0259 i\u015far\u0259l\u0259r var. Torpaqdan bitkil\u0259rin bitib-c\u00fcc\u0259rm\u0259si fikri bitkil\u0259rin timsal\u0131nda dig\u0259r canl\u0131lar al\u0259minin torpa\u011f\u0131n hesab\u0131na yaran\u0131b formala\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259ks etdirir. Torpaqdan yo\u011frulmu\u015f pal\u00e7\u0131qdan insanlar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 onlara ruh verilm\u0259si tipli mifoloji informasiyada da yen\u0259 iki yarad\u0131c\u0131 \u00fcns\u00fcr\u0259 i\u015far\u0259 vurulur. \u018fvv\u0259lki c\u00fcml\u0259d\u0259 n\u0259batat al\u0259minin \u2013 bitkil\u0259rin torpaqdan yaranmas\u0131 (torpaqdan bitkil\u0259rin c\u00fcc\u0259rib bitm\u0259si) qeyd olunubsa, bu c\u00fcml\u0259d\u0259 is\u0259 heyvanat al\u0259minin timsal\u0131nda insanlar\u0131n torpaqdan x\u0259lq olunmas\u0131 fikri diqq\u0259t\u0259 \u00e7\u0259kilir. Dem\u0259li, torpaq maddi varl\u0131q olaraq bitkil\u0259ri v\u0259 insanlar\u0131 yarad\u0131r v\u0259 \u00f6z \u00fcst\u00fcnd\u0259 varl\u0131q al\u0259minin ya\u015fay\u0131b inki\u015faf tapmas\u0131na, canl\u0131 f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 \u015f\u0259rait yarad\u0131r. Mifoloji m\u0259tnd\u0259 vur\u011fulanan dig\u0259r bir yarad\u0131c\u0131 \u00fcns\u00fcr\u00fcn \u2013 hava stixiyas\u0131n\u0131n da \u0259h\u0259miyy\u0259tini diqq\u0259td\u0259n k\u0259narda qoymaq olmaz. Bu is\u0259 o dem\u0259kdir ki, torpaqdan yo\u011frulub d\u00fcz\u0259ldil\u0259n insan\u0131n (v\u0259 el\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r canl\u0131lar\u0131n) h\u0259l\u0259 silueti (maddi m\u00fcq\u0259vvas\u0131) yarad\u0131l\u0131b; bu yarad\u0131l\u0131\u015f o zaman tam ba\u015fa \u00e7atacaq ki, insan canl\u0131 olsun \u2013 cana, h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259lsin, dirilsin. Bu dirilm\u0259 insana \u201cruh verilm\u0259si\u201d il\u0259 \u2013 h\u0259yat n\u0259f\u0259si (yarad\u0131c\u0131 hava \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fcn t\u0259msil\u00e7isi) b\u0259x\u015f edilm\u0259si il\u0259 tamamlan\u0131r. Bu mifoloji m\u0259tnin da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 b\u00f6y\u00fck v\u0259 d\u0259rin m\u0259na y\u00fck\u00fc, m\u0259zmun z\u0259nginliyi h\u0259m d\u0259 xalq\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fcdrikliyinin ifad\u0259\u00e7isidir. H\u0259yat\u0131n dialektik inki\u015faf qanunauy\u011funluqlar\u0131 lakonik \u015f\u0259kild\u0259, lakin dol\u011funlu\u011fu il\u0259 burada \u0259ksini tap\u0131b. H\u0259yat\u0131n, m\u00f6vcudat\u0131n \u0259sas\u0131nda d\u00f6rd yarad\u0131l\u0131\u015f \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fcn dayand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. \u201cYer \u00fcz\u00fcn\u00fcn ba\u015fdan-aya\u011fa su olmas\u0131\u201d \u2013 ilkin su \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fc, suyun qurudulmas\u0131 (istilik m\u0259nb\u0259yi olan od \u00fcns\u00fcr\u00fc il\u0259) hesab\u0131na sudan lil v\u0259 torpa\u011f\u0131n ayr\u0131lmas\u0131 (yarad\u0131lmas\u0131) \u2013 ilkin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n \u0259sas\u0131nda dayanan od v\u0259 torpaq elementl\u0259rini, yarad\u0131l\u0131\u015f \u00fcns\u00fcr\u00fc olan torpaqdak\u0131 canl\u0131lar\u0131n v\u0259 insan\u0131n dirilik tapmas\u0131, cana g\u0259lm\u0259si \u2013 canlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 son n\u0259tic\u0259d\u0259 onlara \u201cruh verilm\u0259si\u201d \u2013 hava stixiyas\u0131n\u0131 simvolla\u015fd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fn ba\u015fl\u0131cas\u0131 is\u0259 odur ki, mifik m\u0259tnd\u0259 h\u0259r yarad\u0131c\u0131 \u00fcns\u00fcr\u00fcn \u00f6z yeri, m\u00f6vqeyi, \u0259h\u0259miyy\u0259ti, rolu, funksiyas\u0131 ayd\u0131nca g\u00f6st\u0259rilib v\u0259 eyni zamanda, bu f\u0259rdi \u00fcns\u00fcrl\u0259r ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda h\u0259yat, ya\u015fay\u0131\u015f, dirilik \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirirl\u0259rs\u0259, h\u0259m\u00e7inin bunlar\u0131n ham\u0131s\u0131 birl\u0259\u015fib vahid bir komponent t\u0259\u015fkil edirl\u0259r v\u0259 b\u00fct\u00f6v canl\u0131 orqanizm kimi birlikd\u0259 canl\u0131 h\u0259yat\u0131n \u0259sas\u0131nda dayan\u0131rlar. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 xalq t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcnd\u0259 bir-birinin ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si kimi g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n bu d\u00f6rd yarad\u0131c\u0131 h\u0259yat elementini bir-birind\u0259n t\u0259crid ed\u0259r\u0259k, birinin rolunu azald\u0131b, dig\u0259rinin funksiyas\u0131n\u0131 \u015fi\u015firtm\u0259kl\u0259 yanl\u0131\u015fl\u0131\u011fa yol ver\u0259 bilm\u0259rik. \u018fg\u0259r bel\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcns\u0259k, onda dahi F\u00fczulinin \u201cMeyv\u0259l\u0259rin s\u00f6hb\u0259ti\u201d \u0259s\u0259rind\u0259ki kimi yersiz \u00f6y\u00fcnm\u0259l\u0259rd\u0259n uza\u011fa ged\u0259 bilm\u0259rik.<\/p>\n<p>El\u0259 bu m\u0259ntiqin n\u0259tic\u0259sidir ki, ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin h\u0259r birind\u0259 onlar\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 yarad\u0131c\u0131 \u00fcns\u00fcrl\u0259rin adlar\u0131 il\u0259 tan\u0131nmas\u0131na baxmayaraq, xalq\u0131m\u0131z m\u0259rasimi akt olaraq bu da\u015f\u0131y\u0131c\u0131 simvollar\u0131n (su, od, yel, torpaq \u00fcns\u00fcrl\u0259rinin) he\u00e7 birini dig\u0259rind\u0259n \u00fcst\u00fcn, ya \u0259skik tutmadan, ham\u0131s\u0131na eyni qaydada \u00f6n\u0259m verib, ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin h\u0259r birinin yarad\u0131c\u0131 elementl\u0259rin\u0259 kompleks \u015f\u0259kild\u0259 yana\u015f\u0131r. Bu, h\u0259m d\u0259 m\u0259rasim v\u0259 ayinl\u0259rd\u0259 xalq m\u00fcdrikliyinin bir g\u00f6st\u0259ricisi kimi q\u0259bul edilm\u0259lidir. Y\u0259ni b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rimizd\u0259 od \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fcn r\u0259mzi olan ocaq qalan\u0131r, \u015famlar yand\u0131r\u0131l\u0131r, su \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fcn r\u0259mzi kimi qap\u0131-bacalara \u201csu ayd\u0131nl\u0131qd\u0131r\u201d dey\u0259 par\u00e7larda su at\u0131l\u0131r, el\u0259c\u0259 d\u0259 yel (hava), torpaq \u00fcns\u00fcr\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 ayinl\u0259r yerin\u0259 yetirilir. B\u00fct\u00fcn bunlar bir daha onu dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, xalq ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin h\u0259r birind\u0259 bu yarad\u0131c\u0131 elementl\u0259ri simvoliz\u0259 ed\u0259n yarad\u0131c\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r\u0259, hami ruhlara eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 q\u0259dir-qiym\u0259t qoyur, h\u0259r bir yarad\u0131c\u0131 ruh sahibin\u0259 xo\u015f ged\u0259c\u0259k ayinl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irir. Bu m\u0259nada professor Azad N\u0259biyevin \u201cSuya, At\u0259\u015f\u0259, Yel\u0259 v\u0259 Torpa\u011fa tap\u0131nman\u0131 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 \u0130lax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin \u0259n g\u00f6z\u0259li, t\u0259nt\u0259n\u0259lisi v\u0259 insanlar\u0131 bayrama yax\u0131nla\u015fd\u0131ran bir \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 idi\u201d c\u00fcml\u0259sind\u0259 Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 x\u00fcsusi vur\u011fulad\u0131\u011f\u0131 Suya, At\u0259\u015f\u0259, Yel\u0259 v\u0259 Torpa\u011fa tap\u0131nman\u0131 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdirm\u0259k x\u00fcsusiyy\u0259ti el\u0259 bilir\u0259m ki, \u00fcmumi olaraq dig\u0259r \u00fc\u00e7 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin m\u0259rasimi keyfiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 d\u0259 aid edil\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, ayr\u0131-ayr\u0131 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin s\u0131ra d\u00fcz\u00fcm\u00fcnd\u0259ki bax\u0131\u015flar\u0131 m\u00fcxt\u0259lifdir. \u018fg\u0259r sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si kimi yox, Yel \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si olaraq q\u0259bul edildiyi t\u0259qdird\u0259 d\u0259 bu, bel\u0259 olmal\u0131 idi. Y\u0259ni Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki dig\u0259r \u00fc\u00e7 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259n (s\u00f6hb\u0259t do\u011fru\u00e7u \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n gedir) t\u0259mt\u0259raql\u0131, z\u0259ngin ayinl\u0259rl\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunmas\u0131 fakt\u0131 onun torpaq, ya hava \u00fcns\u00fcr\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ox, ax\u0131rda ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 \u2013 yekun akt\u0131 kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. \u00c7\u00fcnki Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 mahiyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki \u00fc\u00e7 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin \u00fcmumil\u0259\u015fdirilmi\u015f \u2013 sinkretiz\u0259 olunmu\u015f yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 \u015f\u0259nliyidir. Nec\u0259 ki, yeddi \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin \u0259vv\u0259ld\u0259 g\u0259l\u0259n \u00fc\u00e7\u00fc yalan\u00e7\u0131 olmaqla h\u0259min \u00fc\u00e7 yalan\u00e7\u0131dan biri \u2013 sonuncusu simvolik olaraq qeyd olunur, dig\u0259r iki yalan\u00e7\u0131n\u0131 da \u0259slind\u0259 \u00f6z i\u00e7\u0259risin\u0259 al\u0131r. Bax bel\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r d\u00f6rd yarad\u0131l\u0131\u015f \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fc ifad\u0259 ed\u0259n d\u00f6rd do\u011fru\u00e7u \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin d\u0259 ax\u0131rda g\u0259l\u0259ni \u2013 Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 dig\u0259r \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259ld\u0259 g\u0259l\u0259n \u00fc\u00e7 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin ayin, m\u0259rasim v\u0259 etiqadlar\u0131n\u0131 \u00f6z can\u0131na \u00e7\u0259k\u0259r\u0259k (\u00f6z i\u00e7in\u0259 alaraq) h\u0259m \u00f6z\u00fcn\u00fcn, h\u0259m d\u0259 dig\u0259r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131n\u0131n \u00fcmumilikd\u0259 ellikl\u0259 bayram \u015f\u0259nliyi \u015f\u0259klind\u0259 yola sal\u0131nmas\u0131 m\u0259rasimi kimi t\u0259mt\u0259raqla, b\u00f6y\u00fck co\u015fqu il\u0259 qeyd olunur. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, ilin \u0259n sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si olan Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 bayram\u0131 b\u00fct\u00fcn yeddi \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin ham\u0131s\u0131n\u0131n \u2013 yalan\u00e7\u0131 v\u0259 do\u011fru\u00e7u \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131n\u0131n \u00fcmumilikd\u0259 yola sal\u0131nmas\u0131 v\u0259 Novruzun qar\u015f\u0131lanmas\u0131 m\u0259rasimi oldu\u011fundan bu c\u00fcr y\u00fcks\u0259k \u0259hvali-ruhiyy\u0259 \u015f\u0259raitind\u0259, b\u00f6y\u00fck izdihamla ke\u00e7irilir. Bununla da k\u00f6hn\u0259 ilin yola sal\u0131nmas\u0131 v\u0259 yeni ilin (Novruzun) qar\u015f\u0131lanmas\u0131 \u0259r\u0259f\u0259si m\u0259hz ilin ax\u0131r\u0131nc\u0131 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259sinin \u00fcst\u00fcn\u0259 h\u0259val\u0259 olunmu\u015f olur. Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin dig\u0259rl\u0259rind\u0259n \u00fcst\u00fcn ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 h\u0259min \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin ayinl\u0259rini d\u0259 \u0259hat\u0259 etm\u0259si m\u0259hz bununla \u0259lam\u0259tdard\u0131r.<\/p>\n<p>Hans\u0131 \u00fcns\u00fcrl\u0259 ba\u011flanmas\u0131ndan, hans\u0131 adla \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin sonuncusunun bir \u00fcmumil\u0259\u015fmi\u015f ad\u0131 var: Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259!<\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 \u00c7ingiz Aytmatovun \u201cD\u0259niz k\u0259nar\u0131yla qa\u00e7an Alaba\u015f\u201d \u0259s\u0259rinin m\u0259\u011fzind\u0259 \u2013 mayas\u0131nda is\u0259 insana psixoloji bax\u0131mdan quru sah\u0259sinin \u2013 torpa\u011f\u0131n n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 hava-su kimi vacib laz\u0131m oldu\u011fu ideyas\u0131 a\u015f\u0131lan\u0131r. Bir s\u00f6zl\u0259, torpaq \u00fcns\u00fcr\u00fc c\u0259miyy\u0259tin v\u0259 b\u00fct\u00fcn varl\u0131q al\u0259minin \u00fcst\u00fcnd\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 z\u0259mindir ki, torpaqs\u0131z yer \u00fcz\u00fc ba\u015fdan-ba\u015fa xaosa burunmu\u015f olard\u0131. H\u0259tta dini v\u0259 mifoloji m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 insan\u0131n, c\u0259mi m\u00f6vcudat\u0131n torpaqdan yarad\u0131l\u0131b x\u0259lq olunmas\u0131 inam\u0131 var ki, bu da psixoloji amil kimi sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259ni torpaqla ba\u011flama\u011fa vadar ed\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259ndir.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 Xeyb\u0259r G\u00f6yyall\u0131 ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 hesab etdiyi torpaq \u00fcns\u00fcr\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259rini bel\u0259 \u015f\u0259rh edir: \u201cXalq\u0131m\u0131z\u0131n empirik t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259, ilin sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259sidir. Bu inamda bulunan xalq son d\u0259r\u0259c\u0259 haql\u0131d\u0131r. T\u0259bi\u0259tin dig\u0259r komponentl\u0259rin\u0259 nisb\u0259t\u0259n torpaq q\u0131\u015f yuxusundan gec oyan\u0131r.<\/p>\n<p>Torpaq planetin \u0259n b\u00f6y\u00fck v\u0259 z\u0259ruri komponentidir. Dig\u0259r komponentl\u0259r torpa\u011f\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 yerl\u0259\u015fir v\u0259 onun qoynunda inti\u015far tap\u0131r. Torpa\u011f\u0131n oyan\u0131\u015f\u0131 il\u0259 ilin t\u0259z\u0259l\u0259nm\u0259si \u0259yanil\u0259\u015fir. Dig\u0259r \u00fc\u00e7 \u00fcns\u00fcr\u00fcn (su, od yel) dir\u00e7\u0259li\u015fi ilin t\u0259z\u0259l\u0259nm\u0259sini h\u0259l\u0259 tam ortaya qoya bilmir. Torpa\u011f\u0131n oyan\u0131\u015f\u0131 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 t\u0259bi\u0259ti cana-qana g\u0259tirir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n xalq bu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259y\u0259 \u201c\u0130lax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259\u201d, \u201cTorpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si\u201d, \u201cYer \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si\u201d deyibdir. Torpa\u011fa g\u0259lmi\u015f h\u0259rar\u0259t suda v\u0259 havada duyulur. Donmu\u015f torpa\u011f\u0131n can\u0131-qan\u0131 isinir. Dir\u00e7\u0259lmi\u015f torpaq \u015fumlan\u0131r, \u0259kin\u0259 haz\u0131rlan\u0131r. Torpa\u011f\u0131n oyanmas\u0131na insanlar daha \u00e7ox sevinir. \u018fcdadlar\u0131m\u0131z inan\u0131blar ki, torpa\u011f\u0131n dir\u00e7\u0259li\u015fi suya, oda v\u0259 yel\u0259 daha \u00e7ox h\u0259rar\u0259t b\u0259x\u015f edibdir. Xalq\u0131n bu inam\u0131 onun mifik d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sind\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirilmi\u015fdir\u201d.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, m\u00fc\u0259llif ax\u0131r\u0131nc\u0131 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259ni torpaqla ba\u011flamaqda t\u0259bi\u0259tin dig\u0259r komponentl\u0259rin\u0259 nisb\u0259t\u0259n torpa\u011f\u0131n q\u0131\u015f yuxusundan gec oyanmas\u0131n\u0131 s\u0259b\u0259b g\u00f6st\u0259rir v\u0259 bu aspektd\u0259n yana\u015fmaqla fikirl\u0259rini ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 Sevinc Qas\u0131mova is\u0259 bu m\u0259rasimd\u0259ki mifik v\u0259 real elementl\u0259rin v\u0259hd\u0259tind\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k yaz\u0131r: \u201cTorpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259sind\u0259ki torpaq ruhu torpa\u011f\u0131n sahibi olan \u0259y\u0259dir. Bu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 torpa\u011fa qulluq edilm\u0259si onun sahibi olan torpaq \u0259y\u0259sin\u0259 h\u00f6rm\u0259t, ehtiram g\u00f6st\u0259rilm\u0259si dem\u0259kdir. \u0130nsanlar bunun m\u00fcqabilind\u0259 xeyir-b\u0259r\u0259k\u0259t, bol m\u0259hsul dil\u0259yirl\u0259r\u201d. Bu, o dem\u0259kdir ki, insanlar\u0131n torpa\u011fa qulluq g\u00f6st\u0259rm\u0259si iki planda \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011fruldur: torpa\u011f\u0131n sahibi, \u0259y\u0259si say\u0131lan torpaq ruhuna n\u0259vazi\u015f, xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rilir v\u0259 bunun \u0259v\u0259zind\u0259 torpaq ruhu da insanlar\u0131 maddi nem\u0259tl\u0259r bollu\u011fu il\u0259 m\u00fckafatland\u0131r\u0131b onlar\u0131n bolluq, firavanl\u0131q i\u00e7\u0259risind\u0259 ya\u015famalar\u0131na t\u0259minat yarad\u0131r. Bu da insanlar\u0131n \u0259rzaq-qida say\u0259sind\u0259 fiziki bax\u0131mdan \u00f6zl\u0259rind\u0259 g\u00fcc, enerji toplamalar\u0131na z\u0259min yarad\u0131b onlar\u0131n yeni q\u00fcvv\u0259 il\u0259 yeni h\u0259yata at\u0131lmalar\u0131n\u0131 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirir.<\/p>\n<p>Dem\u0259li, q\u0131\u015fda alt qata \u2013 yerin d\u0259rin qatlar\u0131na gedib yatm\u0131\u015f istilik (od \u00fcns\u00fcr\u00fc) Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259sind\u0259 yerin \u00fcst m\u00fcnbit qat\u0131na \u00e7\u0131x\u0131b torpa\u011f\u0131 t\u0259z\u0259d\u0259n canland\u0131r\u0131r, yatm\u0131\u015f (\u00f6lm\u00fc\u015f) torpaq yenid\u0259n oyan\u0131b dirilir v\u0259 bu dirilm\u0259 il\u0259 h\u0259m \u00f6z\u00fcn\u00fc dirildir, h\u0259m d\u0259 \u00fcst\u00fcnd\u0259 q\u0259rar tutmu\u015f b\u00fct\u00fcn canl\u0131lara yeni h\u0259yat \u2013 dirilik b\u0259x\u015f etm\u0259kl\u0259 \u00f6z missiyas\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015f olur. Bel\u0259likl\u0259, Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si h\u0259m torpa\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn dirilik tapmas\u0131, h\u0259m d\u0259 bir yarad\u0131c\u0131 \u00fcns\u00fcr olmaqla torpaq stixiyas\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259traf al\u0259m\u0259 dirilik \u2013 yeni can verm\u0259si dem\u0259kdir! \u00d6z\u00fc il\u0259 b\u0259rab\u0259r \u00fcst\u00fcnd\u0259 q\u0259rar tutan b\u00fct\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015flara can ver\u0259ndir.<\/p>\n<p>D\u0130QQ\u018fT! \u015eikay\u0259t v\u0259 t\u0259klifl\u0259riniz, g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz v\u0259 e\u015fitdiyiniz h\u0259r hans\u0131 bir maraql\u0131 m\u0259lumat\u0131 bu n\u00f6mr\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rin:\u00a0 \u00a0\u00a0<span style=\"color: #0000ff;\">0 55 4 61 71 21 WHATSAPP<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div id=\"AinsyndicationPlayerId\" class=\"inpage\" data-viewable=\"1\"><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycanda Novruz bayram\u0131n\u0131n ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si &#8211; Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si dig\u0259rl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq, x\u00fcsusi t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 qeyd edilir. AMEA Folklor \u0130nstitutunun apar\u0131c\u0131 elmi i\u015f\u00e7isi filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent \u015eakir Albal\u0131yevin Torpaq&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21384,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24,1],"tags":[],"class_list":["post-21383","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-manset","category-xbr-xtti"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21383","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=21383"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21383\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21386,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21383\/revisions\/21386"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/21384"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=21383"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=21383"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=21383"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}