{"id":12926,"date":"2020-01-27T13:18:49","date_gmt":"2020-01-27T09:18:49","guid":{"rendered":"http:\/\/mediazona.az\/?p=12926"},"modified":"2020-01-27T13:21:51","modified_gmt":"2020-01-27T09:21:51","slug":"kohn%c9%99-duz%c9%99nd%c9%99n-yeni-duz%c9%99n%c9%99-nizami-c%c9%99f%c9%99rov-yunus-oguzun-cingiz-xani-haqqinda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mediazona.az\/?p=12926","title":{"rendered":"Nizami C\u0259f\u0259rov Yunus O\u011fuzun &#8220;\u00c7ingiz xan&#8221;\u0131 haqq\u0131nda"},"content":{"rendered":"<div class=\"_1i6a\">\n<div class=\"_4po3 _4poa\">\n<div class=\"_4po5\">\n<div class=\"_4po8\">\n<div class=\"_4po9\">\n<div>\n<div class=\"_4tdt _ua1\">\n<div class=\"_ua2\">\n<div class=\"_4tdv\">\n<div class=\"_5wd4 _1nc7\">\n<div class=\"._1dlq _h8t\">\n<div class=\"_5wd9 direction_ltr clearfix\">\n<div class=\"_1e-x _n4o\">\n<div class=\"_3_bl\">\n<div class=\"_5w1r _3_om _5wdf\">\n<div class=\"_4gx_\">\n<div class=\"_1aa6\">\n<div class=\"\"><\/div>\n<div>\n<div class=\"wp-video\">\n<div id=\"mep_0\" class=\"mejs-container mejs-container-keyboard-inactive wp-video-shortcode mejs-video\" tabindex=\"0\">\n<div class=\"mejs-inner\">\n<div class=\"mejs-layers\">\n<p>\u00a0<strong><em>Nizami C\u0259f\u0259rov,<\/em><\/strong><strong><em>akademik<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>B\u00f6y\u00fck bir &#8220;xaos&#8221;un tarixini b\u00f6y\u00fck bir yaz\u0131\u00e7\u0131 q\u0259l\u0259mil\u0259 yaradan<\/strong><\/p>\n<p>D\u00fcnya tarixinin monqol- tatarlar d\u00f6vr\u00fc kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u00fck\u0259mm\u0259l ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n m\u00f6vzusu olmu\u015f, bu d\u00f6vr\u00fcn m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m q\u0259hr\u0259man\u0131 \u00c7ingiz xan haqq\u0131nda\u00a0 h\u0259r c\u0259h\u0259td\u0259n d\u0259y\u0259rli\u00a0 \u0259s\u0259rl\u0259r yaz\u0131lm\u0131\u015fsa da, n\u0259 onun \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259, n\u0259 d\u0259 yaratd\u0131\u011f\u0131 imperiyan\u0131n xarakterin\u0259 dair m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 son qoyulmad\u0131\u011f\u0131 kimi, m\u00f6vzuya maraq da\u00a0 hiss edil\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r azalmam\u0131\u015fd\u0131r. Tarixi\u00a0 romanlar ustas\u0131 Yunus O\u011fuzun &#8220;\u00c7ingiz xan&#8221;\u0131 bir daha t\u0259sdiq edir ki, monqol- tatarlar\u00a0 d\u00f6vr\u00fc \u0259d\u0259biyyat\u0131n vaxta\u015f\u0131r\u0131 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259c\u0259yi,\u00a0 ideya- estetik potensial\u0131 he\u00e7 zaman t\u00fck\u0259nm\u0259y\u0259c\u0259k m\u00f6vzular\u0131ndand\u0131r.<\/p>\n<p>Roman proloqla ba\u015flay\u0131r. V\u0259 el\u0259 ilk s\u0259tirl\u0259rd\u0259c\u0259 m\u00fc\u0259llif predmet\u0259 \u00f6z yana\u015fma \u00fcsulunu t\u0259qdim edir:<\/p>\n<p><em><strong>&#8220;M\u00fcharib\u0259 \u00f6z\u00fc il\u0259 qarmaqar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q, xaos, ba\u015f\u0131pozuqluq g\u0259tirir. H\u0259r \u015fey da\u011f\u0131l\u0131r, sonra yenil\u0259nir. H\u0259r \u015fey sava\u015f qaydalar\u0131na v\u0259 qanunlar\u0131na uy\u011funla\u015f\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n i\u00e7ind\u0259 m\u00fcharib\u0259 d\u00fcz\u0259ni var. Adama el\u0259 g\u0259lir ki, q\u0259tll\u0259r, qar\u0259tl\u0259r bitib-t\u00fck\u0259nm\u0259y\u0259c\u0259k. Ad\u0131na sava\u015f deyil\u0259n bu xaos q\u0259tll\u0259ri, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r\u0259, k\u0259ndl\u0259r\u0259, obalara od vurub at\u0259\u015f\u0259 verilm\u0259sini qanunla\u015fd\u0131r\u0131r, bu sava\u015f\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 olan \u0259sg\u0259rl\u0259ri, onlar\u0131n h\u00f6kmdar\u0131n\u0131, h\u0259tta xaosun, qarmaqar\u0131\u015f\u0131ql\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc q\u0259hr\u0259mana \u00e7evirir, etdikl\u0259ri dild\u0259n dil\u0259 ke\u00e7ir&#8230;<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>&#8230;Bu d\u0259f\u0259 xaosu d\u00fcnyaya at belind\u0259 yeni d\u00fcz\u0259n kimi \u00c7ingiz xan g\u0259tirdi&#8221;.<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Roman m\u00fc\u0259llifi c\u0259miyy\u0259tin (d\u00fcnyan\u0131n!)\u00a0 tarix f\u0259ls\u0259f\u0259sini, \u0259slind\u0259, o q\u0259d\u0259r d\u0259 yeni\u00a0 olmayan, ancaq tarixin konkret bir d\u00f6vr\u00fcn\u0259 \u02d7 monqol- tatar eras\u0131na t\u0259tbiqd\u0259\u00a0 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus \u00e7alarlar\u0131 il\u0259 ortaya \u00e7\u0131xan formulla izah etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu &#8220;harmoniya \u2192 disharmoniya \u2192 yeni harmoniya&#8221; formulundan ibar\u0259tdir ki, burada inki\u015faf\u0131n t\u0259kanverici q\u00fcvv\u0259si m\u0259hz\u00a0 disharmoniyada \u0259ksini tap\u0131r.\u00a0 O disharmoniyada ki, mahiyy\u0259t etibaril\u0259 yeni d\u00fcz\u0259nin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 olmaqla el\u0259\u00a0 ilk h\u0259ml\u0259l\u0259rind\u0259n k\u00f6hn\u0259 d\u00fcz\u0259ni t\u0259hdid edir:<\/p>\n<p>&#8220;Yeni d\u00fcz\u0259nin s\u0259rh\u0259ddind\u0259 k\u00f6hn\u0259 d\u00fcz\u0259n &#8211; Xar\u0259zm\u015fah s\u0259lt\u0259n\u0259ti m\u00fcrg\u00fcl\u0259yirdi. Sultan h\u0259l\u0259 d\u0259 anlaya bilmirdi ki, ondan \u015e\u0259rqd\u0259 bir \u00c7ingiz xan imperiyas\u0131 yaran\u0131b, t\u0259kc\u0259 \u00c7ini deyil, onun s\u0259rh\u0259din\u0259 biti\u015fik olan b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin, b\u0259ylikl\u0259rin \u00f6mr\u00fcn\u0259 son qoyulub. Xar\u0259zm\u015fah \u018fl\u0259ddin bunu ya anlam\u0131r, ya da anlamaq ist\u0259mirdi, \u00e7\u00fcnki \u00e7ox g\u00fccl\u00fc idi. H\u0259tta o q\u0259d\u0259r g\u00fccl\u00fc idi ki, Ba\u011fdada, x\u0259lif\u0259 \u0259n Nasir\u0259 m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131nda onun ad\u0131na x\u00fctb\u0259 oxunmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etmi\u015fdi&#8221;.<\/p>\n<p>\u018fs\u0259rin ad\u0131 h\u0259r n\u0259 q\u0259d\u0259r &#8220;\u00c7ingiz xan&#8221; olsa da, yaz\u0131\u00e7\u0131 bu dahi d\u00f6vl\u0259t (v\u0259 d\u00fcz\u0259n!) qurucusundan daha \u00e7ox onun da\u015f\u0131m\u0131\u015f oldu\u011fu tarixi funksiya v\u0259 ya missiyan\u0131n portretini yarad\u0131r. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 s\u00f6hb\u0259t\u0259 Xar\u0259zm\u015fah xan\u0259dan\u0131n\u0131n t\u0259msil etdiyi k\u00f6hn\u0259 d\u00fcz\u0259nin daxili faci\u0259sinin t\u0259svirind\u0259n ba\u015flay\u0131r. H\u00f6kmdar- hakiml\u0259ri ey\u015f- i\u015fr\u0259t\u0259, m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131 quldurlu\u011fa qur\u015fanm\u0131\u015f, karvansaraylar\u0131 x\u0259fiyy\u0259\u00e7ilik, \u00e7u\u011ful\u00e7uluq yuvas\u0131na \u00e7evrilmi\u015f h\u0259min k\u00f6hn\u0259 d\u00fcz\u0259nin ya\u015famaq haqq\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 art\u0131q he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur. M\u00fcxt\u0259lif dini d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r\u00a0 aras\u0131ndak\u0131 dialoqun, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 anla\u015fman\u0131n y\u00fczill\u0259r boyu h\u00f6km s\u00fcrd\u00fcy\u00fc\u00a0 Orta Asiya indi n\u0259inki dinl\u0259rin, el\u0259c\u0259 d\u0259 m\u00fcxt\u0259lif islam t\u0259riq\u0259tl\u0259rinin m\u00fcnaqi\u015f\u0259 meydan\u0131na \u00e7evrilmi\u015fdir. Halbuki \u00c7ingiz xan\u0131n xaosla ba\u015flayan yeni d\u00fcz\u0259ni bu c\u00fcr m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rd\u0259n qurtulu\u015f v\u0259d edir:<\/p>\n<p><em><strong>&#8220;T\u00fcrkan xatun daha bir sual verdi:<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>-B\u0259s orada m\u00fcs\u0259lmanlar t\u0259qib olunmurlar?<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>Mahmud Yalavac yen\u0259 d\u0259 ba\u015f\u0131n\u0131 qald\u0131rmadan cavab verdi:<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>-Xeyr, h\u0259zr\u0259t! \u00c7ingiz xan\u0131n d\u00f6vl\u0259tind\u0259 he\u00e7 bir din t\u0259qib olunmur, ist\u0259yirs\u0259n xristian, ya tanr\u0131\u00e7\u0131 ol, ist\u0259yirs\u0259n m\u00fcs\u0259lman, yaxud budda\u00e7\u0131. Orada d\u00f6vl\u0259t dini bax\u0131\u015flara g\u00f6r\u0259 qurulmay\u0131b. D\u00f6vl\u0259t t\u00f6r\u0259l\u0259rin v\u0259 \u00c7ingiz xan\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 Yasa \u0259sas\u0131nda qurulub v\u0259 qoyulan qaydalar\u0131 kim pozarsa, h\u0259tta xan\u0131n \u00f6vladlar\u0131 olsa bel\u0259 ciddi \u015f\u0259kild\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131l\u0131r&#8221;.<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Qanunsuzlu\u011fun qanunla, m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin birg\u0259ya\u015fay\u0131\u015fla, \u0259tal\u0259tin canl\u0131 h\u0259yat enerjisil\u0259 \u0259v\u0259zl\u0259nm\u0259si, \u0259lb\u0259tt\u0259, qa\u00e7\u0131lmazd\u0131r. V\u0259 bu, \u00c7ingiz xan\u0131n Xar\u0259zm\u015fahl\u0131\u011fa m\u00fcnasib\u0259tind\u0259 b\u00fct\u00fcn k\u0259skinliyil\u0259\u00a0 t\u0259zah\u00fcr edir. Hadis\u0259l\u0259rin gedi\u015find\u0259n ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, VII- IX \u0259srl\u0259r \u0259r\u0259b xilaf\u0259ti kimi XI- XII \u0259srl\u0259r t\u00fcrk islam d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri d\u0259 Zaman\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7ox aciz durumdad\u0131rlar&#8230; H\u0259min durum- d\u00fcz\u0259nin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259kan\u0131 XIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri verdi&#8230;<\/p>\n<p>Biz\u0259 el\u0259 g\u0259lir ki, \u0259s\u0259rin ilk s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015f ideya miqyas\u0131\u00a0 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 s\u0259tirl\u0259rd\u0259 xeyli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259\u00a0 darald\u0131l\u0131r v\u0259 n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, yaz\u0131\u00e7\u0131 b\u00f6y\u00fck ictimai- siyasi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin k\u00f6k\u00fcn\u00fc hans\u0131sa \u015f\u0259xsi v\u0259 ya\u00a0 psixoloji motivl\u0259rd\u0259 axtarmaq s\u0259viyy\u0259sin\u0259 enir:<\/p>\n<p><em><strong>&#8220;Bu balaca o\u011flan \u00c7ingiz xan olana q\u0259d\u0259r tayfalararas\u0131 m\u00fcharib\u0259d\u0259 b\u00f6y\u00fcd\u00fc. O u\u015faq ik\u0259n q\u0259tlin, x\u0259yan\u0259tin, k\u00f6l\u0259liyin n\u0259 oldu\u011funu bildi. O bunlar\u0131n i\u00e7ind\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. Ya\u015fad\u0131qca k\u00f6hn\u0259 d\u00fcz\u0259nin bu nizam\u0131 il\u0259 he\u00e7 c\u00fcr\u0259 bar\u0131\u015fmaq ist\u0259m\u0259di&#8230; \u0130nsanlar onun ail\u0259sini ucsuz-bucaqs\u0131z \u00e7\u00f6ll\u0259rd\u0259 \u00f6l\u00fcm\u0259 atd\u0131lar&#8230;<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>&#8230;G\u0259ncliyind\u0259ki dostluq v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri, sevgi v\u0259 nifr\u0259t, ya\u015famaq u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 yetkin \u00e7a\u011f\u0131nda onun xasiyy\u0259tini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259c\u0259kdi.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>Bu q\u0131y\u0131q g\u00f6y g\u00f6zl\u00fc, \u00fcz\u00fcnd\u0259 almac\u0131qlar\u0131 qabaran, sa\u011flam b\u0259d\u0259nli v\u0259 h\u00fcnd\u00fcr boylu \u00c7ingiz xan \u015f\u0259xsi v\u0259 x\u00fcsusi m\u0259qs\u0259d qorxusu olmadan d\u00fcnya meydan\u0131na at\u0131ld\u0131 v\u0259 d\u00fcnya onu q\u0259bul etm\u0259y\u0259, onun d\u00fcz\u0259ni il\u0259 ya\u015fama\u011fa m\u0259cbur oldu&#8221;.<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Lakin \u00e7ox yax\u015f\u0131 ki, &#8220;\u00c7ingiz xan&#8221; m\u00fc\u0259llifi q\u0259hr\u0259man\u0131n t\u0259rc\u00fcmeyi- hal\u0131n\u0131n bu c\u00fcr t\u0259f\u0259rr\u00fcatlar\u0131na alud\u0259 olub qalm\u0131r. V\u0259 t\u0259hkiy\u0259ni yenid\u0259n layih\u0259 miqyas\u0131 il\u0259 davam etdirir:<\/p>\n<p>&#8220;Bir zamanlar T\u00fcrke\u015fl\u0259rin v\u0259 G\u00f6y t\u00fcrkl\u0259rin paytaxt\u0131 olan Qaraqorum indi \u00c7ingiz xan\u0131n ba\u015f \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. Bunun da s\u0259b\u0259bl\u0259ri yaln\u0131z onun \u00f6z\u00fcn\u0259 m\u0259lum idi. O, be\u015f y\u00fcz il bundan \u0259vv\u0259lki G\u00f6y t\u00fcrkl\u0259rin q\u0259l\u0259b\u0259 u\u011furlar\u0131n\u0131 t\u0259krarlamaq ist\u0259yirdi, amma \u00f6z\u00fcn\u00fcn g\u0259tirdiyi yeni d\u00fcz\u0259nl\u0259&#8221;.<\/p>\n<p>Yasa qanunlar\u0131n\u0131n Zamanla n\u0259 q\u0259d\u0259r ayaqla\u015fd\u0131\u011f\u0131, \u00f6z h\u0259yatiliyi, reall\u0131\u011f\u0131, faydal\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 c\u0259miyy\u0259ti n\u0259 q\u0259d\u0259r m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil v\u0259ziyy\u0259t\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131\u011f\u0131 v\u0259 onun f\u00fctuhat\u0131nda n\u0259 q\u0259d\u0259r geni\u015f meydan a\u00e7d\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 deyil\u0259nl\u0259r \u00c7ingiz xan\u0131n tarixi\u00a0 funksiya v\u0259 ya missiyas\u0131n\u0131n \u0259sas cizgil\u0259rini verir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Yunus O\u011fuz b\u00fct\u00fcn romanlar\u0131nda oldu\u011fu kimi &#8220;\u00c7ingiz xan&#8221;da da tarixi faktlara son d\u0259r\u0259c\u0259 s\u0259daq\u0259tlidir. V\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n\u00a0 b\u0259dii t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fc \u0259n v\u00fcs\u0259tli m\u0259qamlar\u0131nda bel\u0259, tarixin gedi\u015fat\u0131n\u0131n, xronologiyan\u0131n n\u00fcfuzuna x\u0259l\u0259l\u00a0 g\u0259tirmir. Ba\u015f\u0131n\u0131 itirmi\u015f, bir vaxtlar yaratd\u0131\u011f\u0131 ucsuz- bucaqs\u0131z d\u00f6vl\u0259tin\u00a0 idar\u0259\u00e7iliyini art\u0131q \u0259ld\u0259n vermi\u015f Xar\u0259zm\u015fah sultan\u0131n\u00a0 fateh \u00c7ingiz xan\u0131n t\u0259zyiql\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ri roman\u0131n ideya- m\u0259zmununun\u00a0 ifad\u0259si bax\u0131m\u0131ndan maraql\u0131d\u0131r:<\/p>\n<p><em><strong>&#8220;Sultan \u018fl\u0259ddin \u00e7\u0131x\u0131lmaz v\u0259ziyy\u0259td\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131, bilmirdi neyl\u0259sin. Ona h\u0259m d\u0259 t\u0259k\u0259bb\u00fcr\u00fc, \u00f6z\u00fcnd\u0259n raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 imkan vermirdi ki, h\u0259l\u0259 islam d\u00fcnyas\u0131nda, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Q\u0259rbd\u0259 tan\u0131nmayan \u00c7ingiz xan\u0131n \u015f\u0259rtl\u0259rini q\u0259bul etsin, yerin\u0259 yetirsin. Hardasa q\u0259lbinin d\u0259rinliyind\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc ki, ticar\u0259t karvan\u0131n\u0131 qar\u0259t edib insanlar\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirm\u0259k olmaz. Bu b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada q\u0259buledilm\u0259zdir&#8221;.<\/strong><\/em><\/p>\n<div class=\"AdviadNativeVideo\"><\/div>\n<p>Bu d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259r d\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, Xar\u0259zm\u015fah d\u00f6vl\u0259ti art\u0131q\u00a0 s\u00fcquta do\u011fru gedir. V\u0259\u00a0 qar\u015f\u0131dak\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259 onun m\u0259\u011flubiyy\u0259ti qa\u00e7\u0131lmazd\u0131r&#8230; \u0130st\u0259r \u00c7ingiz xan\u0131n ticar\u0259t karvan\u0131n\u0131n qar\u0259t olunmas\u0131, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 el\u00e7isinin q\u0259tl\u0259 yetirilm\u0259si h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015f &#8220;xaos&#8221;un yaln\u0131z ilk add\u0131m s\u0259sl\u0259ridir&#8230; A\u011f paltar geyinmi\u015f \u015faman\u0131n ke\u00e7irdiyi m\u0259rasim, yaxud \u00c7ingiz xan\u0131n Tanr\u0131 da\u011f\u0131ndak\u0131 ma\u011farada \u00fc\u00e7 g\u00fcn G\u00f6y Tanr\u0131 il\u0259\u00a0 s\u00f6hb\u0259ti ona n\u0259 q\u0259d\u0259r mistik \u00e7alarlar g\u0259tirs\u0259 d\u0259, roman m\u00fc\u0259llifi tamamil\u0259 \u0259mindir ki, monqol- tatar y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri tarixin sosial- siyasi\u00a0 reall\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259zah\u00fcr\u00fc kimi ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Qaraqorumdan ba\u015flayan y\u00fcr\u00fc\u015f \u0259vv\u0259l Otrar\u0131n, sonra Buxaran\u0131n s\u00fcqutu il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131r.<\/p>\n<p><em><strong>&#8220;&#8230;A\u011f at\u0131n belind\u0259, C\u0259b\u0259, Sabutay, Toluy v\u0259 ba\u015fqa noyonlarla, bahad\u0131rlarla birlikd\u0259 Buxaran\u0131n \u015f\u0259rq qap\u0131s\u0131ndan yor\u011fa yeri\u015fl\u0259 i\u00e7\u0259ri girdi. \u018fhali indiy\u0259 q\u0259d\u0259r g\u00f6rm\u0259diyi tatarlara, mo\u011follara t\u0259\u0259cc\u00fcb v\u0259 heyr\u0259tl\u0259 bax\u0131rd\u0131. D\u00fcnyan\u0131 d\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259tir\u0259n, ad\u0131 g\u0259l\u0259nd\u0259 ham\u0131n\u0131n t\u00fck sald\u0131\u011f\u0131, sultan\u0131 qorxudub qa\u00e7\u0131rdan, haqq\u0131nda \u0259fsan\u0259l\u0259r dan\u0131\u015f\u0131lan \u00c7ingiz xan bu imi\u015f. O he\u00e7 d\u0259 b\u0259dheyb\u0259t\u0259, cin\u0259, div\u0259 b\u0259nz\u0259mirmi\u015f. O he\u00e7 d\u0259 \u015feytanla dostluq ed\u0259n\u0259 d\u0259 ox\u015fam\u0131rd\u0131.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>&#8230; \u00c7ingiz xan\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc onda idi ki, o, m\u00fcharib\u0259 qaydalar\u0131 il\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fm\u00fcrd\u00fc. O qaydalar\u0131 \u00f6z\u00fc yarad\u0131r, onu b\u00f6y\u00fcd\u00fcr, \u015fi\u015firdir, sonra laz\u0131m g\u0259l\u0259nd\u0259 bu qaydalar\u0131 l\u0259\u011fv edib yeni yaratd\u0131\u011f\u0131 qaydalarla m\u00fcharib\u0259ni davam etdirirdi&#8221;.<\/strong><\/em><\/p>\n<p>N\u00f6vb\u0259 S\u0259m\u0259rq\u0259nd\u0259 \u00e7at\u0131r.<\/p>\n<p>&#8220;B\u00f6y\u00fck \u015faman d\u0259st\u0259si davullar\u0131 d\u00f6y\u0259cl\u0259yib tonqallar \u0259traf\u0131nda r\u0259qs etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. \u015eamanlar d\u0259st\u0259sini bel\u0259 \u00e7oxluqla davullara d\u00f6y\u0259cl\u0259m\u0259sini xan ilk d\u0259f\u0259 idi ki, t\u0259tbiq edirdi. \u00c7oxsayl\u0131 tonqallar\u0131n qalanmas\u0131, davullar\u0131n gur s\u0259sl\u0259 d\u00f6y\u0259cl\u0259nm\u0259si \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 e\u015fidilirdi. \u018fhali bu s\u0259sd\u0259n vahim\u0259y\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. Eyni vaxtda guruldayan davullar adam\u0131 qorxuya sal\u0131rd\u0131. H\u00fccumdan \u00f6nc\u0259 bel\u0259 vahim\u0259 yaratmaq tatarlar\u0131 ruhland\u0131r\u0131r, qaladak\u0131lar\u0131n is\u0259 m\u00fcqavim\u0259tini azald\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>&#8230; \u015eamanlar eyni vaxtda davullara sonuncu z\u0259rb\u0259ni vurub susdular. Aral\u0131\u011fa \u00f6l\u00fc s\u00fckut \u00e7\u00f6kd\u00fc, amma bu uzun \u00e7\u0259km\u0259di. Eyni vaxtda bir \u0259mrl\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259 mancanaqlardan \u015f\u0259h\u0259r\u0259 da\u015flar ya\u011fma\u011fa ba\u015flad\u0131&#8221;.<\/p>\n<p>V\u0259 S\u0259m\u0259rq\u0259nd d\u0259 s\u00fcqut edir&#8230;<\/p>\n<p>&#8220;Be\u015f ay \u0259rzind\u0259 \u00c7ingiz xan min\u0259 q\u0259d\u0259r \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 qala, \u00f6z\u00fc d\u0259 \u00e7oxusunu m\u00fcqavim\u0259tsiz f\u0259th etdi. \u0130nsanlar, \u0259hali ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 ki, yeni d\u00fcz\u0259nin \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259ri daha \u00e7oxdur, qa\u00e7q\u0131n d\u00fc\u015f\u0259nl\u0259r \u0259zablar\u0131na, itkil\u0259rin\u0259 baxmayaraq yurdlar\u0131na, obalar\u0131na d\u00f6nd\u00fcl\u0259r. H\u0259m d\u0259 onlar \u00fc\u00e7\u00fcn yeni \u00fcf\u00fcql\u0259r a\u00e7\u0131l\u0131rd\u0131, \u00e7\u00fcnki \u00c7ingiz xan yerli, din\u0259 ba\u011fl\u0131 olan z\u0259nginl\u0259rin v\u0259 m\u0259murlar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 \u0259mr verm\u0259kl\u0259 bo\u015fluqlar yaratm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 bu bo\u015fluqlar tezlikl\u0259 doldurulmal\u0131yd\u0131. Yenid\u0259n \u015f\u0259h\u0259r\u0259, k\u0259nd\u0259, obaya qay\u0131danlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259rait yarad\u0131l\u0131rd\u0131 ki, diriba\u015flar, g\u00f6z\u00fca\u00e7\u0131qlar tatarlar\u0131n ist\u0259yin\u0259 uy\u011fun i\u015fl\u0259r g\u00f6rs\u00fcnl\u0259r v\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131\u0131 yerl\u0259rd\u0259 \u0259halini idar\u0259 etsinl\u0259r. H\u0259r \u015fey ona do\u011fru gedirdi&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Xar\u0259zm\u015fah d\u00f6vl\u0259tini \u00e7\u00f6kd\u00fcrd\u00fckd\u0259n sonra monqol- tatarlar\u0131n q\u0259rb\u0259 do\u011fru y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri davam edir. \u018fvv\u0259l \u00c7ingiz xan\u0131n o\u011fullar\u0131n\u0131n, sonra is\u0259 n\u0259v\u0259l\u0259rinin komandanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259&#8230;<\/p>\n<p><em><strong>&#8220;Sabutay sonuncu c\u00fcml\u0259ni d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259k ist\u0259di:<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>-Y\u0259ni atlar\u0131m\u0131z\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r ir\u0259li s\u00fcr\u0259 bil\u0259rik?<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>Xan yerind\u0259 qurcaland\u0131, do\u011frusu, o \u00f6z\u00fc d\u0259 bilmirdi ki, onun ordusu q\u0259rbd\u0259 hara q\u0259d\u0259r ir\u0259lil\u0259y\u0259 bil\u0259r, amma cavab verm\u0259liydi.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>-D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m, bunu \u00f6z\u00fcn\u00fcz d\u0259qiql\u0259\u015fdir\u0259 bil\u0259c\u0259ksiniz. Ancaq o m\u0259saf\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259r gedin ki, \u0259laq\u0259l\u0259rimiz itm\u0259sin. X\u0259b\u0259rl\u0259ri \u00e7evik v\u0259 vaxt\u0131nda g\u00f6nd\u0259r\u0259 bil\u0259siniz. N\u0259 vaxt g\u00f6rs\u0259niz x\u0259b\u0259rl\u0259rin g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sind\u0259 l\u0259nglik yarand\u0131, onda X\u0259z\u0259rin \u015fimal\u0131 il\u0259 geri d\u00f6n\u00fcn&#8230;&#8221;<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Roman\u0131n epiloqu &#8220;xaos&#8221;dan sonar q\u0259rarla\u015fm\u0131\u015f yeni d\u00fcz\u0259nd\u0259n b\u0259hs edir. V\u0259 &#8220;Xaosun yeni d\u00fcz\u0259ni&#8221; hadis\u0259l\u0259rin c\u0259r\u0259yan\u0131n\u0131n n\u0259 q\u0259d\u0259r davam- icmal\u0131d\u0131rsa,\u00a0 \u0259s\u0259rin ideyas\u0131n\u0131n da o q\u0259d\u0259r yekun- t\u0259sdiqidir.<\/p>\n<p><em><strong>&#8220;Xaos sona \u00e7atd\u0131. Yeni d\u00fcz\u0259n \u00f6z\u00fc il\u0259 yeni qaydalar g\u0259tirdi v\u0259 h\u0259r k\u0259s bu qaydalarla ya\u015fama\u011fa ba\u015flad\u0131. Yeni d\u00fcz\u0259nin \u0259razisi G\u00f6y t\u00fcrkl\u0259rin f\u0259th etdiyi \u0259razil\u0259r q\u0259d\u0259r, y\u0259ni on bir-on iki milyon kvadrat kilometr\u0259 b\u0259rab\u0259r idi.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>\u00c7ingiz xan on \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u0259srd\u0259 yeni d\u00fcnyan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rini c\u0131zd\u0131.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>Tatarlar\u0131n birinci ax\u0131n\u0131 bitdikd\u0259n sonra 1231-ci ild\u0259 d\u00fcnyan\u0131 f\u0259th etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ikinci ax\u0131n\u0131 ba\u015flad\u0131. Bu 1242-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r davam etdi.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ax\u0131n is\u0259 1251-ci ild\u0259 ba\u015flad\u0131 v\u0259 1258-ci ild\u0259 \u0130slam xilaf\u0259tin\u0259 son qoymaqla ba\u015fa \u00e7atd\u0131&#8221;.<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Kim d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrs\u0259 ki inki\u015faf prosesi\u00a0 anomaliyan\u0131n normaya\u00a0 \u00e7evrilm\u0259sind\u0259n\u00a0 ibar\u0259tdir, g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, o q\u0259d\u0259r d\u0259 haql\u0131 deyil. \u018fslind\u0259, h\u0259r c\u00fcr, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 ictimai inki\u015fafa norma- anomaliya\u00a0 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin bir sistemd\u0259n dig\u0259rin\u0259 \u00e7evrilm\u0259si kimi baxmaq \u00f6z\u00fcn\u00fc\u00a0 daha \u00e7ox do\u011fruldur. Roman\u0131n (v\u0259 Yunus O\u011fuzun) tarix f\u0259ls\u0259f\u0259sind\u0259 k\u00f6hn\u0259 d\u00fcz\u0259nin (norman\u0131n) &#8220;anomaliya&#8221;s\u0131 Xar\u0259zm\u015fahl\u0131\u011f\u0131n\u00a0 g\u0259nc varisi C\u0259lal\u0259ddindir. Lakin onun f\u0259rdi passionarl\u0131\u011f\u0131 \u00c7ingiz xan\u0131 \u00f6z\u00a0 ba\u015f q\u0259hr\u0259man\u0131 kimi tarix s\u0259hn\u0259sin\u0259 \u00e7\u0131xarm\u0131\u015f Zaman\u0131n (v\u0259 M\u0259kan\u0131n) \u00fcmumi passionarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 m\u00fcqayis\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259diyin\u0259, y\u0259ni \u00f6z\u00fcn\u00fc X\u0259z\u0259rin \u015f\u0259rqind\u0259 deyil, q\u0259rbind\u0259 t\u0259sdiq el\u0259diyin\u0259 (onsuz da Zaman \u00c7ingiz xan\u0131 \u00f6z varisl\u0259rinin timsal\u0131nda Q\u0259rb\u0259 g\u0259tirirdi!) g\u00f6r\u0259, sad\u0259c\u0259, gecikmi\u015f x\u0131rda\u00e7\u0131l\u0131q idi.<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck bir &#8220;xaos&#8221;un tarixini b\u00f6y\u00fck bir yaz\u0131\u00e7\u0131 q\u0259l\u0259mi il\u0259 yaratmaqda Yunus O\u011fuz t\u0259r\u0259dd\u00fcd etm\u0259mi\u015fdir.<strong>Media<span style=\"color: #ff0000;\">Zona<\/span>.Az<\/strong><\/p>\n<p><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/olaylar.az\/media\/2020\/01\/27\/yunus_oguz_11.jpg\" alt=\"\" \/><\/p>\n<p>Maraql\u0131 x\u0259b\u0259rl\u0259ri\u00a0 <strong>Mediazona.az<\/strong>\u00a0Facebook s\u0259hif\u0259mizd\u0259n izl\u0259yin.<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"mejs-controls\"><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"_40qi\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"_5wd4 _1nc7 _2_-t\"><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"_4gd0\"><\/div>\n<div class=\"_4gd0\"><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"_2hc2\"><\/div>\n<div class=\"fbNubFlyoutFooter\" data-testid=\"composer_root\"><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0Nizami C\u0259f\u0259rov,akademik B\u00f6y\u00fck bir &#8220;xaos&#8221;un tarixini b\u00f6y\u00fck bir yaz\u0131\u00e7\u0131 q\u0259l\u0259mil\u0259 yaradan D\u00fcnya tarixinin monqol- tatarlar d\u00f6vr\u00fc kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u00fck\u0259mm\u0259l ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n m\u00f6vzusu olmu\u015f, bu d\u00f6vr\u00fcn m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m q\u0259hr\u0259man\u0131 \u00c7ingiz xan haqq\u0131nda\u00a0 h\u0259r&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":12930,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17,25,24,1],"tags":[],"class_list":["post-12926","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dbiyyat","category-gundm","category-manset","category-xbr-xtti"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12926","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=12926"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12926\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12929,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12926\/revisions\/12929"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/12930"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=12926"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=12926"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mediazona.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=12926"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}